Οι δύο ηγέτες ήλπιζαν ότι μια τόσο τολμηρή και άμεση παρέμβαση προς τον Ρώσο πρόεδρο θα αποτελούσε έμπρακτη απόδειξη της αποφασιστικότητας της Ευρώπης.
Αντί γι' αυτό, η τηλεφωνική συνομιλία, ένα βροχερό φθινοπωρινό πρωινό στο Ελσίνκι, προκάλεσε τη μεγαλύτερη ρήξη μεταξύ των σκανδιναβικών συμμάχων από την έναρξη της ρωσικής εισβολής πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία. Παράλληλα, ανέδειξε τις βαθύτερες διαφωνίες στο εσωτερικό της Ευρώπης σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης της Μόσχας, σε μια κρίσιμη συγκυρία για τις προσπάθειες επίτευξης ειρήνης.
Καθώς Ρώσοι και Ουκρανοί διαπραγματευτές προετοιμάζονται για τις συνομιλίες με τους απεσταλμένους του Ντόναλντ Τραμπ στο Άμπου Ντάμπι αυτή την εβδομάδα, οι αντιδράσεις που προκάλεσε το τηλεφώνημα εξακολουθούν να ταλανίζουν την Ευρώπη.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις διαφωνούν για το ποιος θα πρέπει να εκπροσωπεί την ήπειρο στις μελλοντικές διαπραγματεύσεις, ενώ παραμένουν διχασμένες γύρω από ένα θεμελιώδες ερώτημα: Μπορεί ο διάλογος με τον Πούτιν να συμβάλει στην επίτευξη ειρήνης ή απλώς επιβραβεύει τη ρωσική επιθετικότητα;
Πίσω από την ευρωπαϊκή ανησυχία κρύβεται ένα ακόμη δίλημμα: Μπορούν οι Ηνωμένες Πολιτείες να θεωρηθούν αξιόπιστος διαμεσολαβητής για μια δίκαιη συμφωνία, τόσο για την Ευρώπη όσο και, κυρίως, για την Ουκρανία;
Οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναμένεται να αναμετρηθούν με αυτά τα ερωτήματα κατά την άτυπη σύνοδο κορυφής στο Δουβλίνο αυτή την εβδομάδα. Ελάχιστοι, ωστόσο, από όσους συμμετέχουν στις διεργασίες εκτιμούν ότι θα καταφέρουν να καταλήξουν σε κοινή θέση.
Σε συνέντευξή του στο POLITICO, στο Όσλο, ο Στέρε εξήγησε γιατί ο ίδιος και ο Στουμπ αποφάσισαν να επικοινωνήσουν με έναν ηγέτη που διεξάγει υβριδικό πόλεμο εναντίον της Ευρώπης και ευθύνεται για τον θάνατο Ουκρανών αμάχων μέσα από καθημερινές επιθέσεις με drones και πυραύλους.
«Συνεργαζόμαστε στενά με τους Ευρωπαίους εταίρους μας για τη στήριξη της Ουκρανίας, αλλά η μοναδική φωνή που φτάνει στη Μόσχα προέρχεται από την Ουάσιγκτον», δήλωσε.
«Διατηρούμε καλές και ανοιχτές σχέσεις με τους Αμερικανούς διαπραγματευτές και την αμερικανική κυβέρνηση. Όμως αυτός ο πόλεμος διεξάγεται στην Ευρώπη. Και το να περνούν οι μήνες με την πεποίθηση ότι ο πόλεμος θα τελειώσει χωρίς η Ευρώπη να συνομιλεί με τη Μόσχα είναι, κατά τη γνώμη μου, αυταπάτη».
Άλλες ευρωπαϊκές χώρες, που μοιράζονται τόσο σύνορα όσο και μια δύσκολη ιστορική σχέση με τη Ρωσία του Πούτιν, διαφωνούν ριζικά.
«Η Ευρώπη δεν πρέπει να αναλάβει ρόλο διαμεσολαβητή», δήλωσε στο POLITICO ο πρωθυπουργός της Εσθονίας, Κρίστεν Μίχαλ. «Δεν πρέπει να μπαίνεις στη διαδικασία να προσπαθείς να ευχαριστήσεις έναν δικτάτορα».
Μέσα από συνεντεύξεις με πολιτικούς, διπλωμάτες και αξιωματούχους, πολλοί από τους οποίους μίλησαν υπό καθεστώς ανωνυμίας λόγω της ευαισθησίας του ζητήματος, το POLITICO αποκαλύπτει το παρασκήνιο ενός τηλεφωνήματος που συγκλόνισε την Ευρώπη.
Το σοκ Τραμπ
Η Ευρώπη δυσκολεύεται να ασκήσει ουσιαστική επιρροή στην ειρηνευτική διαδικασία για την Ουκρανία, η οποία χαρακτηρίζεται από συνεχείς διακοπές και επανεκκινήσεις, από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο, στις αρχές του 2025.
Σχεδόν αμέσως μετά την επιστροφή του, ο Αμερικανός πρόεδρος επικοινώνησε τηλεφωνικά με τον Πούτιν και διέκοψε την οικονομική βοήθεια των ΗΠΑ προς το Κίεβο.
Οι παρεμβάσεις του ανέτρεψαν την υπερατλαντική συναίνεση που είχε οικοδομηθεί επί προεδρίας Τζο Μπάιντεν, προσφέροντας στον Πούτιν την προοπτική μιας ευνοϊκής κατάπαυσης του πυρός και της επιστροφής του στη διεθνή διπλωματική σκηνή.
Ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ανέκοψε φέτος τη δυναμική των διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, τον Οκτώβριο, ο Τραμπ επανήλθε στο ουκρανικό ζήτημα, επικρίνοντας τον πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι για τη συνέχιση των επιθέσεων εναντίον ρωσικών ενεργειακών υποδομών, ενώ παράλληλα υποστήριξε ότι η πλευρά του Πούτιν είχε συμπεριφερθεί «μια χαρά».
Φοβούμενοι ότι οι διαπραγματεύσεις οδηγούνταν σε κατάρρευση, ο Στουμπ και ο Στέρε αποφάσισαν να παρέμβουν.
Ο Νορβηγός πρωθυπουργός φιλοξένησε στο Όσλο τον Ζελένσκι και τον απεσταλμένο του Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, επιχειρώντας να αποκαταστήσει τις μεταξύ τους σχέσεις. Ο Στουμπ, ο οποίος συμμετείχε επίσης στη συνάντηση, δήλωσε ότι οι συνομιλίες της 20ής Οκτωβρίου είχαν επαναφέρει την ειρηνευτική διαδικασία «στη σωστή τροχιά».
Μόλις 24 ώρες αργότερα, ωστόσο, ο Γουίτκοφ προκάλεσε νέα έκπληξη στους Ευρωπαίους ηγέτες, συναντώντας τον Πούτιν στην Αγία Πετρούπολη και χαρακτηρίζοντάς τον «ανθρωπιστή».
Έπειτα από διαβουλεύσεις με τον Ζελένσκι, οι δύο Σκανδιναβοί ηγέτες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι δεν μπορούσαν να αφήσουν τον Τραμπ, τον Γουίτκοφ και τον γαμπρό του Αμερικανού προέδρου, Τζάρεντ Κούσνερ, να αποτελούν τους μοναδικούς εκπροσώπους της Δύσης που συνομιλούν απευθείας με τον Πούτιν.
Δύο παλιοί φίλοι
Ο Στουμπ και ο Στέρε γνωρίζονται εδώ και πολλά χρόνια και είχαν συνεργαστεί στενά σε ζητήματα που αφορούσαν τη Ρωσία, όταν αμφότεροι υπηρετούσαν ως υπουργοί Εξωτερικών των χωρών τους.
Επικοινωνούν συχνά, τόσο τηλεφωνικά όσο και μέσω μηνυμάτων, και συνηθίζουν να αναλαμβάνουν κοινές πρωτοβουλίες σε σημαντικά ζητήματα, παρά το γεγονός ότι προέρχονται από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους.
Εδώ και μήνες εξέταζαν διακριτικά το ενδεχόμενο μιας κοινής τηλεφωνικής επικοινωνίας με το Κρεμλίνο, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η αναζωογόνηση της διπλωματικής διαδικασίας ήταν κρίσιμη ενόψει των νέων διαπραγματεύσεων στο Άμπου Ντάμπι.
Πολλοί Ευρωπαίοι αξιωματούχοι παραδέχονται πλέον κατ' ιδίαν ότι δεν εμπιστεύονται την Ουάσιγκτον ως προς την προάσπιση ούτε των ευρωπαϊκών συμφερόντων ούτε εκείνων της Ουκρανίας.
«Πρέπει να αναρωτηθούμε στην Ευρώπη εάν θεωρούμε ότι κάποιος άλλος πρέπει να διατηρεί τις επαφές και να διεξάγει τις συζητήσεις εκ μέρους μας», δήλωσε αξιωματούχος κυβέρνησης κράτους-μέλους της ΕΕ. «Πιστεύουμε ότι οι ΗΠΑ πρέπει να έχουν τον έλεγχο των δικών μας στόχων;»
Ένας άλλος υψηλόβαθμος Ευρωπαίος αξιωματούχος επισήμανε ότι «είναι σημαντικό ο Ντόναλντ Τραμπ να μην είναι ο μοναδικός ηγέτης της Δύσης που συνομιλεί με τον Πούτιν».
«Χρειαζόμαστε και ηγέτες που στηρίζουν την Ουκρανία να μεταφέρουν απευθείας τα μηνύματά τους στον Πούτιν», πρόσθεσε.
Έτσι, σχεδόν πέντε χρόνια μετά την έναρξη της διπλωματικής απομόνωσης της Ρωσίας, ο Στουμπ και ο Στέρε αποφάσισαν να καλέσουν το Κρεμλίνο.
Η ομάδα των δύο Σκανδιναβών ηγετών επικοινώνησε με αξιωματούχους του Πούτιν και συμφώνησε εκ των προτέρων το πλαίσιο της συνομιλίας. Κάθε πλευρά θα παρουσίαζε διαδοχικά τις προετοιμασμένες θέσεις της, χωρίς να διακόπτεται από την άλλη.
Οι ιστορικοί συμβολισμοί και η συνομιλία των 90 λεπτών
Ορισμένοι οιωνοί δεν ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικοί από την αρχή.
Στις 27 Οκτωβρίου, καθώς οι δύο ηγέτες κάθονταν δίπλα δίπλα στο μακρύ τραπέζι συνεδριάσεων της πολυτελούς προεδρικής αίθουσας του Στουμπ, πάνω από τα κεφάλια τους δέσποζαν δύο μεγάλες ελαιογραφίες με επίχρυσες κορνίζες, που απεικόνιζαν σκηνές από τον Κριμαϊκό Πόλεμο.
Ο ένας πίνακας παρουσίαζε μια αγγλογαλλική ναυτική δύναμη να υποχωρεί υπό πυρά σε φινλανδικό έδαφος, υπενθυμίζοντας μια εποχή, σχεδόν δύο αιώνες πριν, όταν η ίδια η Φινλανδία αποτελούσε τμήμα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.
Σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες, ο Πούτιν μοιράστηκε με τους δύο Σκανδιναβούς ηγέτες το έντονο ενδιαφέρον του για το ρωσικό παρελθόν, παραδίδοντάς τους μια εκτενή ιστορική ανάλυση για τους Σλάβους και τις απαρχές του πολέμου στην Ουκρανία.
Ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος με γνώση της υπόθεσης ανέφερε ότι ο Στουμπ και ο Στέρε άκουγαν υπομονετικά κατά τη διάρκεια της 90λεπτης συνομιλίας.
Άλλοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, που είχαν ενημερωθεί για το περιεχόμενο του τηλεφωνήματος, αρνήθηκαν ότι ο Πούτιν παρέδωσε οποιοδήποτε «μάθημα Ιστορίας» στους δύο ηγέτες. Μάλιστα, εκτίμησαν ότι ο συγκεκριμένος ισχυρισμός αποτελούσε μέρος της ρωσικής επικοινωνιακής στρατηγικής, με στόχο να εμφανιστούν οι Ευρωπαίοι ως υποδεέστεροι συνομιλητές.
Ο ίδιος ο Στέρε ήταν κατηγορηματικός: «Ήμουν παρών. Δεν το έκανε».
Όπως εξήγησε, ο Πούτιν επαναλαμβάνει εδώ και καιρό συγκεκριμένα επιχειρήματα για τις απαρχές του πολέμου.
«Για να είμαστε δίκαιοι, όμως, έχει τη δυνατότητα να παρουσιάσει τη δική του εξήγηση και εμείς να απαντήσουμε σε αυτήν», πρόσθεσε.
Από την πλευρά τους, οι δύο Σκανδιναβοί ηγέτες μετέφεραν αρχικά στον Πούτιν τα μηνύματα του Ζελένσκι: ότι τα ζητήματα των εδαφικών ορίων μπορούν να συζητηθούν μόνο σε επίπεδο ηγετών, με απευθείας προσωπική συνάντηση, και ότι προηγουμένως πρέπει να ληφθούν μέτρα αποκλιμάκωσης.
Στη συνέχεια, ο Στουμπ και ο Στέρε έθεσαν το ζήτημα της ασφάλειας στη Βαλτική Θάλασσα και της ανάγκης να παραμείνει ανοιχτή η θαλάσσια οδός για το εμπόριο.
Ένας από τους στόχους της επικοινωνίας ήταν, σύμφωνα με αξιωματούχους, να διαπιστώσουν τις πραγματικές διαθέσεις του Πούτιν.
Ο Νορβηγός πρωθυπουργός περιέγραψε τον Ρώσο πρόεδρο ως «ορθολογικό» και «επαγγελματία» κατά τη διάρκεια της συνομιλίας.
«Τα επιχειρήματά του διατυπώθηκαν με απόλυτη σαφήνεια», ανέφερε.
Ο Πούτιν αντιμετώπισε σοβαρά την προοπτική των συνομιλιών στο Άμπου Ντάμπι και ενημέρωσε τους δύο ηγέτες ότι θα έδινε οδηγίες στους διαπραγματευτές του να προετοιμαστούν για τη συνάντηση, προκειμένου να διερευνηθεί εάν υπάρχουν περιθώρια προόδου.
«Το γεγονός ότι σηκώνει το τηλέφωνο και ότι διαθέτουμε και άλλους διαύλους επικοινωνίας μαζί του δείχνει, τουλάχιστον, πως υπάρχει μια προθυμία να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων», σημείωσε ο Στέρε.
Ωστόσο, ακόμη και μετά το τηλεφώνημα, ο Νορβηγός πρωθυπουργός δεν είχε πειστεί ότι ο Πούτιν ήταν πραγματικά διατεθειμένος να καταλήξει σε συμφωνία.
Παρά τις προσπάθειές τους, η νορβηγική και η φινλανδική πλευρά δεν αναμένουν κάποια σημαντική διπλωματική πρόοδο στο Άμπου Ντάμπι.
Η οργή των Σκανδιναβών και η αντίδραση της Βαλτικής
Όταν το γραφείο του Στουμπ ανακοίνωσε ότι είχε πραγματοποιηθεί η αιφνιδιαστική τηλεφωνική επικοινωνία, οι διπλωματικές αντιδράσεις εκδηλώθηκαν σχεδόν αμέσως και μάλιστα δημόσια.
Κατά σύμπτωση, οι ηγέτες της Δανίας και της Σουηδίας, μεταξύ άλλων, βρίσκονταν ήδη στο Ελσίνκι για συνεδρίαση του Σκανδιναβικού Συμβουλίου.
Όταν βρέθηκαν μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες, δεν έκαναν ιδιαίτερη προσπάθεια να κρύψουν τη δυσαρέσκειά τους.
«Είμαι πολύ επιφυλακτική απέναντι σε αυτή τη νορβηγική και φινλανδική πρωτοβουλία», δήλωσε η πρωθυπουργός της Δανίας, Μέτε Φρεντέρικσεν.
«Πιστεύω ότι πρέπει να διατηρήσουμε την Ευρώπη ενωμένη, αντί να αναλαμβάνουμε μεμονωμένες πρωτοβουλίες», πρόσθεσε.
Ο πρωθυπουργός της Σουηδίας, Ουλφ Κρίστερσον, υποστήριξε ότι η ειρήνη πρέπει να επιτευχθεί μέσω της «ισχύος» και όχι του «κατευνασμού». Επικριτική στάση κράτησε και η Λιθουανία.
Στις κατ' ιδίαν συζητήσεις, ορισμένοι διπλωμάτες χρησιμοποίησαν ακόμη σκληρότερη γλώσσα.
«Υπάρχουν υπερβολικά πολλοί μεσήλικες άνδρες που θέλουν να περάσουν στα βιβλία της Ιστορίας ως εκείνοι που έλυσαν αυτόν τον πόλεμο», σχολίασε ένας διπλωμάτης της ΕΕ.
«Ο Πούτιν απλώς επωφελείται από την αποκατάσταση ενός πιο φυσιολογικού διαλόγου με τον υπόλοιπο κόσμο, την ώρα που συνεχίζει να βομβαρδίζει και να σκοτώνει αθώους ανθρώπους στην Ουκρανία», συμπλήρωσε.
Οι ενστάσεις, ωστόσο, δεν αφορούσαν αποκλειστικά την απόφαση για απευθείας επικοινωνία με τον Πούτιν. Αφορούσαν επίσης το γεγονός ότι ο Στουμπ και ο Στέρε δεν είχαν συντονιστεί επαρκώς με τους συμμάχους τους πριν αναλάβουν την πρωτοβουλία.
Αξιωματούχοι που γνωρίζουν το παρασκήνιο της προετοιμασίας απορρίπτουν αυτή την κριτική, επιμένοντας ότι η Φρεντέρικσεν, καθώς και η ηγεσία της Γαλλίας, της Γερμανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, είχαν ενημερωθεί πριν από την πραγματοποίηση του τηλεφωνήματος.
Είναι πιθανό, ωστόσο, η Δανή πρωθυπουργός να περίμενε να ειδοποιηθεί νωρίτερα και να έχει ουσιαστικό λόγο στον σχεδιασμό της πρωτοβουλίας.
Η ίδια υποστήριξε ότι οι ομόλογοί της από τη Φινλανδία και τη Νορβηγία δεν είχαν συντονίσει το τηλεφώνημα με «όλους εμάς τους υπόλοιπους».
Η απάντηση του Στέρε και η επιδοκιμασία της Μόσχας
Ο Στέρε, πάντως, δεν δείχνει διατεθειμένος να υποχωρήσει απέναντι στις επικρίσεις.
«Έχει δίκιο, γιατί δεν ζήτησα —δεν ζητήσαμε— άδεια», δήλωσε στο POLITICO, αναφερόμενος στη Φρεντέρικσεν.
«Διαβουλευόμαστε μεταξύ μας στο πλαίσιο της σκανδιναβικής οικογένειας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας μηχανισμός που απαιτεί τη συγκατάθεση όλων των σκανδιναβικών χωρών ή των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ή ακόμη περισσότερων, για να προχωρήσει μια τέτοια πρωτοβουλία».
Σε ιδιωτικές συζητήσεις, ορισμένοι αξιωματούχοι θεωρούν ότι ο Νορβηγός πρωθυπουργός επιδείνωσε την κατάσταση αμέσως μετά το τηλεφώνημα, όταν επισήμανε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει διχασμένη ως προς τη Ρωσία από την έναρξη του πολέμου.
«Είναι αλήθεια. Απλώς δεν είναι δική του δουλειά να το λέει», σχολίασε ένας αξιωματούχος. «Η Νορβηγία δεν είναι μέλος της ΕΕ».
Ο Στουμπ και ο Στέρε επιμένουν ότι ουδέποτε επιδίωξαν να εκπροσωπήσουν οποιονδήποτε πέρα από τις χώρες των οποίων ηγούνται, οι οποίες αμφότερες συνορεύουν με τη Ρωσία.
Πριν από την επικοινωνία με τον Πούτιν, είχαν πραγματοποιήσει εκτενείς συνομιλίες με τον Ζελένσκι, προκειμένου να συμφωνήσουν ποια μηνύματα θα του μεταφέρουν. Στη συνέχεια, ενημέρωσαν εκ νέου τον Ουκρανό πρόεδρο για το περιεχόμενο της συζήτησης.
Στόχος τους ήταν η πρωτοβουλία να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση του Ζελένσκι.
Αντί γι' αυτό, οι αντιδράσεις πήραν τέτοιες διαστάσεις, ώστε ο ίδιος ο Ουκρανός πρόεδρος αναγκάστηκε να παρέμβει δημόσια για να τους υπερασπιστεί.
«Μας βοηθούν πραγματικά», δήλωσε.
Οι δύο Σκανδιναβοί ηγέτες απέσπασαν, πάντως, και την επιδοκιμασία της Μόσχας.
«Πιστεύω ότι ήταν το σωστό πράγμα», δήλωσε ο Πούτιν.
«Άλλωστε, υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι στην Ευρώπη που δεν επιθυμούν να επιφέρουν μια στρατηγική ήττα στη Ρωσία, αλλά επιδιώκουν να εγκαθιδρύσουν κάποιου είδους εποικοδομητικό διάλογο», πρόσθεσε.
Οι δηλώσεις του Ρώσου προέδρου δύσκολα θα κατευνάσουν τη δυσαρέσκεια που εξακολουθεί να υπάρχει μεταξύ των σκανδιναβικών γειτόνων.
Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε ένας αξιωματούχος, η υπόθεση ενδέχεται να αφήσει ένα μόνιμο «οικογενειακό τραύμα» στους ηγέτες της περιοχής που έμειναν εκτός του σχεδιασμού της επικοινωνίας με τον Πούτιν.
Πέρα, όμως, από τις εντάσεις στον ευρωπαϊκό Βορρά, το επεισόδιο ανέδειξε και μια ακόμη πιο δυσάρεστη πραγματικότητα για την Ουκρανία και τους υποστηρικτές της.
Παρά τις εκλογικές ήττες του Ντόναλντ Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές, ο Αμερικανός πρόεδρος εξακολουθεί να καθορίζει τον ρυθμό των διαπραγματεύσεων. Η Ευρώπη, από την άλλη πλευρά, δεν διαθέτει κάποιον ηγέτη με αντίστοιχο πολιτικό βάρος, ικανό να αντιπαρατεθεί στην ισχυρή φωνή της Ουάσιγκτον όταν λαμβάνονται οι κρίσιμες αποφάσεις.
