Η αστική υπερθέρμανση δεν αποτελεί πλέον μια μελλοντική απειλή για τις ελληνικές πόλεις, αλλά μια πραγματικότητα που επηρεάζει ήδη την καθημερινότητα, την υγεία και την ποιότητα ζωής των κατοίκων τους. Οι παρατεταμένοι καύσωνες, οι υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες σε συνδυασμό με την περιορισμένη παρουσία πρασίνου στις πόλεις επιτείνουν τη θερμική επιβάρυνση των πόλεων, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη προσαρμογής του αστικού περιβάλλοντος στις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες.
Πόσο επηρεάζει ο σχεδιασμός, η κατασκευή και η ενεργειακή αναβάθμιση ενός κτηρίου τη θερμική άνεση στο εσωτερικό του; Ποιες παρεμβάσεις μπορούν να περιορίσουν τη θερμική επιβάρυνση σε μια πυκνοδομημένη γειτονιά; Και πώς μπορεί η επιστημονική γνώση να συμβάλει στον σχεδιασμό και τη δημιουργία πιο ανθεκτικών πόλεων;
Απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά επιχειρούν να δώσουν τρεις νέες επιστημονικές μελέτες που παρουσίασε η DΙMAND, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Πόλεων. Οι μελέτες εκπονήθηκαν με πρωτοβουλία της εταιρείας, σε συνεργασία με την εταιρεία ερευνών 1830 lab και ερευνητικές ομάδες του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), και επικεντρώνονται σε τρεις βασικούς άξονες: τους κλιματικούς κινδύνους των ελληνικών πόλεων, τη θερμική ανθεκτικότητα των κτηρίων στην Αττική και τις προτεινόμενες λύσεις για την αντιμετώπιση της αστικής υπερθέρμανσης.
Ακίνητο Ιδιοκτησίας ΤΕΕ - ASPA KST
Η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι πόλεις πιέζονται
Η πρώτη μελέτη, «Οι Κλιματικοί Κίνδυνοι στις Ελληνικές Πόλεις», εκπονήθηκε από ερευνητική ομάδα του Τομέα Φυσικής Περιβάλλοντος του ΕΚΠΑ υπό τον συντονισμό του καθηγητή Κωνσταντίνου Καρτάλη. Αποτυπώνει την εξέλιξη των κλιματικών συνθηκών στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και τις Γούρνες Ηρακλείου, συνδυάζοντας ιστορικά δεδομένα με κλιματικές προβολές έως το 2060.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι η θερμική επιβάρυνση είναι ήδη μετρήσιμη. Συγκρίνοντας την περίοδο 2011–2022 με την περίοδο 1981–2010, η μέση θερμοκρασία αυξήθηκε κατά 0,74°C στην Αθήνα, 0,99°C στη Θεσσαλονίκη και 0,52°C στις Γούρνες Ηρακλείου.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η αύξηση των λεγόμενων «τροπικών νυχτών», κατά τις οποίες η θερμοκρασία δεν υποχωρεί κάτω από τους 20°C. Η Αθήνα καταγράφει κατά μέσο όρο 16,9 επιπλέον τροπικές νύχτες ετησίως, η Θεσσαλονίκη 19,7 και οι Γούρνες Ηρακλείου 18,3, σε σχέση με την περίοδο αναφοράς. Οι κάτοικοι των περιοχών αυτών βιώνουν, δηλαδή, σχεδόν τρεις επιπλέον εβδομάδες υψηλών νυχτερινών θερμοκρασιών κάθε χρόνο. Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες δυσχεραίνουν τη θερμική αποφόρτιση τόσο του ανθρώπινου οργανισμού όσο και των κτηρίων μετά από μια ημέρα καύσωνα.
Οι κλιματικές προβολές για την περίοδο 2040–2060 καταδεικνύουν περαιτέρω αύξηση της θερμοκρασίας. Ακόμη και στο μετριοπαθές κλιματικό σενάριο, η μέση ετήσια θερμοκρασία εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά 1,8°C στην Αθήνα, 1,9°C στη Θεσσαλονίκη και 1,6 °C στις Γούρνες Ηρακλείου σε σύγκριση με την περίοδο αναφοράς 1971–2000. Στο δυσμενές κλιματικό σενάριο, οι αντίστοιχες αυξήσεις εκτιμώνται σε 2,6°C και 2,7°C.
Η υψηλή πυκνότητα δόμησης, η περιορισμένη παρουσία πρασίνου και η εκτεταμένη χρήση υλικών που απορροφούν και αποθηκεύουν θερμότητα ενισχύουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, κατά το οποίο οι αστικές περιοχές εμφανίζουν υψηλότερες θερμοκρασίες σε σχέση με τις γύρω περιαστικές και αγροτικές περιοχές. Οι επιπτώσεις της αστικής υπερθέρμανσης δεν περιορίζονται στη θερμική δυσφορία αλλά επεκτείνονται στη δημόσια υγεία, στην αυξανόμενη ενεργειακή κατανάλωση για ψύξη και στην ποιότητα ζωής των κατοίκων, πλήττοντας δυσανάλογα τις ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες.
Piraeus Port Plaza 3 - Φωτογραφία: Nikos Daniilidis
Εννέα παρεμβάσεις για πιο ανθεκτικές πόλεις
Απέναντι στις αυξανόμενες κλιματικές προκλήσεις, η προσαρμογή των πόλεων απαιτεί έναν ολοκληρωμένο αστικό σχεδιασμό. Η δεύτερη μελέτη, «Αστική Υπερθέρμανση: Το πρόβλημα και οι προτεινόμενες λύσεις», που εκπονήθηκε από ερευνητική ομάδα του Τομέα Φυσικής Περιβάλλοντος του ΕΚΠΑ υπό τον συντονισμό του καθηγητή Κωνσταντίνου Καρτάλη, παρουσιάζει εννέα κατηγορίες παρεμβάσεων για τον περιορισμό της αστικής υπερθέρμανσης και την ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.
Οι προτεινόμενες παρεμβάσεις περιλαμβάνουν τη δημιουργία διαδρόμων αερισμού, την ενίσχυση του αστικού πρασίνου μέσω πάρκων και δενδροφυτεύσεων, τη δημιουργία πάρκων τσέπης, τη χρήση ψυχρών υλικών σε δρόμους και πεζοδρόμια, την δημιουργία πράσινων οροφών και τοίχων, τον σχεδιασμό περιοχών τύπου superblocks (με περιορισμό της κυκλοφορίας οχημάτων και αναβάθμιση του δημόσιου χώρου), τον βιοκλιματικό σχεδιασμό των κτηρίων και την αξιοποίηση της θαλάσσιας αύρας στις παράκτιες περιοχές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσέγγιση του «αστικού βελονισμού», η οποία βασίζεται στην υλοποίηση μικρής κλίμακας, στοχευμένων παρεμβάσεων πρασίνου σε επιπλεγμένα σημεία του αστικού ιστού, όπως σχολικές αυλές, πεζοδρόμια και αναξιοποίητοι ελεύθεροι χώροι. Σύμφωνα με τη μελέτη, στα αστικά πάρκα η θερμοκρασία του αέρα είναι κατά μέσο όρο χαμηλότερη κατά 0,9°C την ημέρα και 1,2°C τη νύχτα σε σχέση με τον περιβάλλοντα αστικό ιστό, ενώ σε περιοχές με πυκνή βλάστηση η διαφορά μπορεί να φτάσει ακόμη και τους 4°C.
Οι μικροκλιματικές προσομοιώσεις που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο της μελέτης αναδεικνύουν τις δυνατότητες εφαρμογής της συγκεκριμένης προσέγγισης. Στην περιοχή του Αγίου Διονυσίου στον Πειραιά, οι ερευνητές εξέτασαν ένα υποθετικό σενάριο δημιουργίας πέντε πάρκων τσέπης σε γειτονικά σημεία, με την αξιοποίηση και τμήματος σχολικής αυλής. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της προσομοίωσης, η συνδυαστική εφαρμογή των παρεμβάσεων θα μπορούσε να επιφέρει τοπική μείωση της θερμοκρασίας του αέρα έως και κατά 2°C, αναδεικνύοντας τα οφέλη της δικτύωσης μικρών χώρων πρασίνου σε επίπεδο γειτονιάς.
Αντίστοιχα, στην πλατεία Ομονοίας, τα αποτελέσματα των μικροκλιματικών προσομοιώσεων δείχνουν ότι η χρήση ψυχρών υλικών στο οδόστρωμα και στα πεζοδρόμια θα μπορούσε να επιφέρει μείωση της θερμοκρασίας του αέρα κατά 0,3°C έως 1°C. Τα παραδείγματα αυτά αναδεικνύουν ότι ακόμη και στοχευμένες παρεμβάσεις περιορισμένης κλίμακας μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη βελτίωση του αστικού μικροκλίματος, όταν εντάσσονται σε έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό για την κλιματική ανθεκτικότητα των πόλεων.
Piraeus Tower - Φωτογραφία: Nikos Daniilidis
Πόσο ανθεκτικό είναι τελικά το κτήριό μας;
Η τρίτη μελέτη, «Θερμική Ανθεκτικότητα Κτηρίων στην Αττική», μεταφέρει το επίκεντρο της έρευνας από το αστικό περιβάλλον στο εσωτερικό των κτηρίων, εξετάζοντας την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται στις αυξανόμενες θερμοκρασίες και να εξασφαλίζουν συνθήκες θερμικής άνεσης.
Η έρευνα εκπονήθηκε από την Ομάδα Ερευνών Κτηριακού Περιβάλλοντος του Τμήματος Φυσικής του ΕΚΠΑ, υπό τον συντονισμό της καθηγήτριας Μαργαρίτας – Νίκης Ασημακοπούλου, και βασίστηκε σε επιτόπιες μετρήσεις θερμοκρασίας και σχετικής υγρασίας σε 33 διαμερίσματα και χώρους γραφείων στην Αττική, κατά την περίοδο Ιουλίου – Οκτωβρίου 2025.
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας είναι ότι η θερμική συμπεριφορά ενός κτηρίου δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη χρονολογία κατασκευής του, αλλά και από παράγοντες όπως ο βαθμός ανακαίνισης, οι συνθήκες αερισμού, ο όροφος και τα χρησιμοποιούμενα μέσα ψύξης.
Χαρακτηριστική είναι η σύγκριση ενός σύγχρονου, νεόδμητου γραφείου στο Μαρούσι με ένα παλαιότερο, μη ανακαινισμένο γραφείο στο Γουδή. Στις 13:00 της 28ης Ιουλίου, όταν η εξωτερική θερμοκρασία άγγιζε τους 37°C, η θερμοκρασία στο πρώτο γραφείο ήταν 26,7°C, ενώ στο δεύτερο έφτανε τους 33,8°C. Η διαφορά των 7,1°C αναδεικνύει τη σημασία των κατασκευαστικών χαρακτηριστικών και της ενεργειακής απόδοσης των κτηρίων για τη θερμική άνεση και τις καθημερινές συνθήκες διαβίωσης και εργασίας.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το εύρημα ότι μια ολοκληρωμένη ανακαίνιση μπορεί να αντισταθμίσει τις επιπτώσεις της παλαιότητας ενός κτηρίου. Συγκρίνοντας δύο παλαιότερους χώρους, έναν ανακαινισμένο και έναν μη ανακαινισμένο, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι στον πρώτο η μέση θερμοκρασία ήταν χαμηλότερη κατά 2°C. Η έρευνα αναδεικνύει, επίσης, τη σημασία του κατάλληλου αερισμού, της αποτελεσματικής ψύξης και της ενσωμάτωσης παρεμβάσεων, όπως οι πράσινες οροφές, για την ενίσχυση της θερμικής ανθεκτικότητας των κτηρίων.
Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν μια ουσιαστική προτεραιότητα για το ελληνικό κτηριακό απόθεμα: η ανακαίνιση, η θερμομόνωση, ο σωστός αερισμός και η ενσωμάτωση πράσινων στοιχείων δεν αποτελούν απλώς επιλογές ενεργειακής εξοικονόμησης, αλλά βασικές προϋποθέσεις θερμικής ανθεκτικότητας.
MINION - Φωτογραφία: Nikos Daniilidis
Από την επιστημονική γνώση στην πράξη
Η αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης στον σχεδιασμό και την ανάπτυξη ακινήτων αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας των πόλεων. Ο βιοκλιματικός σχεδιασμός, η ενεργειακή απόδοση των κτηρίων, η επανάχρηση και αναβάθμιση του υφιστάμενου κτηριακού αποθέματος καθώς και η ενίσχυση του αστικού πρασίνου συνθέτουν μια ολοκληρωμένη προσέγγιση στην ανάπτυξη ακινήτων, που δεν περιορίζεται στα όρια ενός κτηρίου, αλλά λαμβάνει υπόψη το ευρύτερο αστικό περιβάλλον και τις ανάγκες των ανθρώπων που ζουν και εργάζονται σε αυτό.
Στην κατεύθυνση αυτή, η DΙMAND ενσωματώνει διαχρονικά τις αρχές του βιοκλιματικού σχεδιασμού και της βιώσιμης ανάπτυξης στο σύνολο των έργων της. Με περισσότερα από το 35% των πιστοποιημένων κατά LEED BD+C κτηρίων στην Ελλάδα να έχουν αναπτυχθεί από την εταιρεία, η περιβαλλοντική απόδοση αποτελεί βασική παράμετρο του σχεδιασμού της.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Kaizen Campus, με πιστοποίηση LEED Gold, όπου ο σχεδιασμός με γνώμονα την ενεργειακή αποδοτικότητα, την εξοικονόμηση φυσικών πόρων και την ποιότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος συμβάλλει στη δημιουργία σύγχρονων και βιώσιμων χώρων εργασίας.
Kaizen Campus - Φωτογραφία: Nikos Daniilidis
Αντίστοιχα, η νέα ανάπτυξη του ακινήτου ιδιοκτησίας του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΤΕΕ) στο Μαρούσι αποτελεί παράδειγμα ολοκληρωμένου βιοκλιματικού σχεδιασμού, συνδυάζοντας τη δημιουργία σύγχρονων, ενεργειακά αποδοτικών κτηρίων με την ενίσχυση του πρασίνου και την αναβάθμιση του περιβάλλοντος χώρου.
Στην καρδιά της Αθήνας, η αναβίωση του ιστορικού ΜΙΝΙΟΝ, με πιστοποίηση LEED Gold, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα βιώσιμης επανάχρησης του υφιστάμενου κτηριακού αποθέματος. Η διατήρηση άνω του 97% του αρχικού φέροντος οργανισμού, η ενεργειακή αναβάθμιση του κτηρίου και η δημιουργία φυτεμένου δώματος αποτυπώνουν πώς ένα ιστορικό κτήριο μπορεί να ανταποκριθεί στις σύγχρονες περιβαλλοντικές απαιτήσεις, διατηρώντας παράλληλα την αρχιτεκτονική του ταυτότητα.
Στη Θεσσαλονίκη, το HUB 26, το πρώτο, βιοκλιματικό επιχειρηματικό πάρκο της Βόρειας Ελλάδας και η ανάπλαση των πρώην εγκαταστάσεων του ζυθοποιείου ΦΙΞ, στη δυτική είσοδο της πόλης, εντάσσονται σε μια ευρύτερη προσπάθεια αναβάθμισης του αστικού περιβάλλοντος. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιοποίηση ακινήτων και περιοχών με ισχυρό ιστορικό και πολεοδομικό αποτύπωμα, καθώς η επανάχρηση και η επανένταξή τους στη σύγχρονη ζωή της πόλης μπορούν να συμβάλουν σε ένα πιο λειτουργικό και βιώσιμο αστικό μοντέλο.
HUB 26 - Φωτογραφία: Nikos Daniilidis
Η κλιματική ανθεκτικότητα μιας πόλης διαμορφώνεται και μέσα από τις αποφάσεις που λαμβάνονται για κάθε νέο έργο: από την επιλογή των υλικών και τη διατήρηση ή μη ενός υφιστάμενου κτηρίου έως τη διαμόρφωση των ελεύθερων χώρων και την ενσωμάτωση του πρασίνου. Η ερευνητική πρωτοβουλία της DΙMAND έρχεται να ανοίξει έναν τεκμηριωμένο δημόσιο διάλογο για την κλιματική ανθεκτικότητα των ελληνικών πόλεων, θέτοντας στη διάθεση της Πολιτείας, της επιστημονικής κοινότητας, του επιχειρηματικού κόσμου και της κοινωνίας επιστημονικά δεδομένα και προτάσεις που μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση ουσιαστικών παρεμβάσεων.
Το κοινό συμπέρασμα των τριών μελετών είναι ότι η κλιματική ανθεκτικότητα των πόλεων δεν μπορεί να επιτευχθεί με αποσπασματικές παρεμβάσεις. Απαιτεί συνδυασμό λύσεων σε διαφορετικές κλίμακες, από το μεμονωμένο κτήριο και τη γειτονιά έως το σύνολο του αστικού ιστού, με επιστημονική τεκμηρίωση, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και συνεργασία μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Τα κτήρια που σχεδιάζονται σήμερα, εκείνα που ανακαινίζονται και οι δημόσιοι χώροι που διαμορφώνονται θα κληθούν να λειτουργήσουν σε κλιματικές συνθήκες σημαντικά διαφορετικές από τις σημερινές. Η ενσωμάτωση αυτής της παραμέτρου στις αποφάσεις που λαμβάνονται τώρα αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για την ανθεκτικότητα των ελληνικών πόλεων τις επόμενες δεκαετίες.



