Σύμφωνα με ενημερωτικό σημείωμα που εξέδωσαν ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος και το υπουργείο Δικαιοσύνης, η έκθεση αναφέρεται επίσης σε ελληνικές πρωτοβουλίες για την προστασία των ανηλίκων, την αντιμετώπιση του ρατσισμού και των εγκλημάτων μίσους, καθώς και την αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων στον χώρο της Δικαιοσύνης.
Η μελέτη αποτελεί την πρώτη συγκριτική εφαρμογή του πλαισίου του ΟΟΣΑ για την αξιολόγηση ανθρωποκεντρικών συστημάτων Δικαιοσύνης. Στο επίκεντρο βρίσκεται η δυνατότητα πολιτών και επιχειρήσεων να αναγνωρίζουν τα νομικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν, να βρίσκουν την κατάλληλη υποστήριξη και να επιτυγχάνουν την επίλυσή τους με δίκαιο, αποτελεσματικό και έγκαιρο τρόπο. Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στη λειτουργία των δικαστηρίων, αλλά εξετάζει συνολικά την εμπειρία των πολιτών από τις διαθέσιμες διαδικασίες και υπηρεσίες.
Δίκαιη μεταχείριση και επίλυση νομικών προβλημάτων
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται, μαζί με τη Λιθουανία και την Πολωνία, στις χώρες-μέλη του ΟΟΣΑ με τις υψηλότερες επιδόσεις ως προς την αντίληψη των πολιτών ότι η διαδικασία επίλυσης ενός προβλήματος ήταν δίκαιη, ανεξάρτητα από το τελικό αποτέλεσμα.
Η συγκεκριμένη αξιολόγηση αφορά πολίτες που ολοκλήρωσαν τη διαδικασία και κλήθηκαν να αποτιμήσουν τη μεταχείριση που έλαβαν. Η σημασία του ευρήματος αναδεικνύεται και από το γεγονός ότι, στη διάμεση επίδοση των χωρών που εξετάζονται, το 40% των ερωτηθέντων δεν θεωρεί δίκαιη τη διαδικασία που ακολούθησε.
Παράλληλα, η έκθεση ξεχωρίζει την Ελλάδα, την Πολωνία και τη Λιθουανία για τον συνδυασμό σχετικά υψηλών ποσοστών ουσιαστικής επίλυσης προβλημάτων και θετικής αξιολόγησης της δικαιότητας της διαδικασίας. (Σελ. 26 και 41)
Πρόσβαση σε εξατομικευμένη νομική υποστήριξη
Στον τομέα της εξατομικευμένης βοήθειας ή συμβουλής, η Ελλάδα περιλαμβάνεται στις τρεις χώρες του ΟΟΣΑ, μαζί με το Βέλγιο και την Ολλανδία, στις οποίες το σχετικό ποσοστό υπερβαίνει το 50% μεταξύ όσων δηλώνουν ότι χρειάζονται τέτοιου είδους υποστήριξη. Ο αντίστοιχος μέσος όρος του ΟΟΣΑ διαμορφώνεται στο 39%.
Το εύρημα καταγράφεται σε έναν τομέα όπου εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές δυσκολίες διεθνώς. Όπως προκύπτει από την έκθεση, η πρόσβαση σε γενικές πληροφορίες δεν συνεπάγεται απαραίτητα και τη δυνατότητα εξασφάλισης συμβουλών προσαρμοσμένων στις ανάγκες κάθε συγκεκριμένης υπόθεσης. (Σελ. 38)
Μηχανισμοί επίλυσης διαφορών
Θετική είναι η αναφορά στην Ελλάδα και ως προς την πρόσβαση σε μηχανισμούς επίλυσης διαφορών. Η χώρα περιλαμβάνεται μεταξύ εκείνων που εμφανίζουν υψηλές επιδόσεις στο συγκεκριμένο πεδίο.
Ο δείκτης εξετάζει κατά πόσο οι πολίτες που χρειάζονται τη συνδρομή τρίτου φορέα μπορούν να απευθυνθούν σε κατάλληλο μηχανισμό, όπως δικαστήριο, διοικητική αρχή, διαδικασία διαμεσολάβησης ή άλλη μορφή επίλυσης διαφορών. Η διάμεση επίδοση των χωρών που συμμετέχουν στην αξιολόγηση ανέρχεται στο 42%. (Σελ. 39)
Ανθρωποκεντρική Δικαιοσύνη και θεσμικός σχεδιασμός
Η Ελλάδα περιλαμβάνεται στις 14 από τις 27 χώρες που εξετάστηκαν και έχουν θεσμοθετήσει επίσημη δέσμευση για την προώθηση μιας Δικαιοσύνης προσανατολισμένης στις ανάγκες των πολιτών. Στην ελληνική περίπτωση, η κατεύθυνση αυτή αποτυπώνεται στον ετήσιο προγραμματισμό και στα σχέδια δράσης του υπουργείου Δικαιοσύνης.
Την ίδια στιγμή, η έκθεση επισημαίνει ότι υπάρχουν περιθώρια για συστηματικότερη συμμετοχή της δικαστικής εξουσίας και μη κρατικών φορέων στον κοινό σχεδιασμό πολιτικών. Αντίστοιχες ανάγκες καταγράφονται και σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Νορβηγία. (Σελ. 51 και 112)
Πρωτοβουλίες κατά του ρατσισμού και των εγκλημάτων μίσους
Η έκθεση αναφέρεται στην εφαρμογή εθνικών στρατηγικών στην Ελλάδα για την αντιμετώπιση του ρατσισμού και των εγκλημάτων μίσους, με τη συμμετοχή αστυνομικών, εισαγγελικών και δικαστικών αρχών.
Στις σχετικές παρεμβάσεις περιλαμβάνονται δράσεις κατάρτισης, η λειτουργία ειδικών μονάδων και μέτρα για την αντιμετώπιση της διαδικτυακής ρητορικής μίσους. Οι πρωτοβουλίες αυτές παρουσιάζονται ως παραδείγματα σύνδεσης των θεσμικών δεσμεύσεων με συγκεκριμένα εργαλεία εφαρμογής. (Σελ. 55)
«Just Closer»: Έμφαση στις ανάγκες των παιδιών
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο έργο «Just Closer», το οποίο παρουσιάζεται ως παράδειγμα σχεδιασμού υπηρεσιών με βάση τις ανάγκες των χρηστών, με έμφαση στα παιδιά που έρχονται σε επαφή με το σύστημα Δικαιοσύνης.
Στο πλαίσιο του έργου, εκπαιδευμένοι νέοι, οι λεγόμενοι «Youth Leaders», συμμετείχαν σε συνεντεύξεις και ομάδες συζήτησης με εφήβους που εμπλέκονται σε ποινικές διαδικασίες στην Ελλάδα. Τα ευρήματα ανέδειξαν δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι κατά την επαφή τους με το σύστημα και αξιοποιήθηκαν για την ανάπτυξη πρακτικού οδηγού για επαγγελματίες, εξειδικευμένης κατάρτισης και ειδικών αστυνομικών διαδικασιών για ανηλίκους. (Σελ. 65)
Ψηφιακός μετασχηματισμός της Δικαιοσύνης
Στο πεδίο της ψηφιοποίησης, η Ελλάδα αναφέρεται ως παράδειγμα ενσωμάτωσης της Δικαιοσύνης στον ευρύτερο εθνικό σχεδιασμό, μέσω της «Βίβλου Ψηφιακού Μετασχηματισμού 2020-2025» και της «Στρατηγικής Ψηφιακού Μετασχηματισμού 2021-2027».
Η έκθεση αναγνωρίζει τη σημασία της σύνδεσης της τεχνολογίας με την αποτελεσματικότητα και την ποιότητα των υπηρεσιών. Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι η ψηφιακή μετάβαση δεν αρκεί να περιορίζεται στην εισαγωγή νέων εργαλείων, αλλά χρειάζεται να συνοδεύεται από απλούστευση και επανασχεδιασμό των διαδικασιών με γνώμονα τις ανάγκες των πολιτών. (Σελ. 78)
Τα περιθώρια βελτίωσης και οι προτεραιότητες
Παρά τις θετικές αναφορές, ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι όλες οι χώρες που εξετάστηκαν έχουν περιθώρια βελτίωσης, καθώς καμία δεν εμφανίζει εξίσου προχωρημένη εφαρμογή σε όλες τις διαστάσεις της ανθρωποκεντρικής Δικαιοσύνης.
Σε διεθνές επίπεδο, περισσότεροι από τέσσερις στους δέκα ανθρώπους αντιμετωπίζουν τουλάχιστον ένα σοβαρό νομικό πρόβλημα σε διάστημα δύο ετών. Η διάμεση επίδοση ως προς την πλήρη επίλυση τέτοιων προβλημάτων διαμορφώνεται στο 70%, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό πρόσβασης σε εξατομικευμένη βοήθεια ανέρχεται στο 38%.
Μεταξύ των κατευθύνσεων που προτείνει ο ΟΟΣΑ περιλαμβάνονται ο καλύτερος συντονισμός των υπηρεσιών, η συστηματικότερη αξιοποίηση δεδομένων, η πρόληψη των διαφορών και η σύνδεση του σχεδιασμού και της χρηματοδότησης με μετρήσιμα αποτελέσματα. Βασική επιδίωξη είναι η διαμόρφωση υπηρεσιών που ανταποκρίνονται στις διαφορετικές ανάγκες των πολιτών.
Για την Ελλάδα, οι επιδόσεις που καταγράφονται και οι πρωτοβουλίες που αναδεικνύονται συνιστούν θετικά στοιχεία, χωρίς να αναιρούν την ανάγκη συνέχισης των μεταρρυθμίσεων. Το ζητούμενο παραμένει η ευκολότερη πρόσβαση στην κατάλληλη υποστήριξη, η αποτελεσματικότερη επίλυση διαφορών και η βελτίωση της καθημερινής εμπειρίας των πολιτών από τις υπηρεσίες της Δικαιοσύνης.
Οι δηλώσεις των υπουργών
Ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος, σχολιάζοντας τη δημοσιοποίηση της έκθεσης, συνέδεσε την ποιότητα του κράτους δικαίου με την καθημερινή προστασία των δικαιωμάτων και την ισότιμη μεταχείριση των πολιτών.
Όπως ανέφερε, η νέα έκθεση του ΟΟΣΑ προστίθεται σε σειρά διεθνών αξιολογήσεων που, σύμφωνα με τον ίδιο, καταγράφουν την πρόοδο της Ελλάδας τα τελευταία χρόνια. Σε αυτές συμπεριέλαβε την ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου, τη βελτίωση της βαθμολογίας της χώρας στον δείκτη της Διεθνούς Διαφάνειας και την επάνοδό της στην κατηγορία των πλήρων δημοκρατιών του Economist.
Ο κ. Σκέρτσος απέδωσε μέρος της προόδου στον σχεδιασμό και την υλοποίηση 25 μεταρρυθμίσεων και 14 επενδύσεων σε ψηφιακά συστήματα και κτιριακές υποδομές, συνολικού ύψους άνω των 650 εκατ. ευρώ, μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης. Αναφέρθηκε, επίσης, στον νέο δικαστικό χάρτη και στην εκτίμηση ότι οι πρώτες επιπτώσεις του στην επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης έχουν αναγνωριστεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Παράλληλα, σημείωσε ότι εξακολουθούν να υπάρχουν αδυναμίες και ανάγκη περαιτέρω προόδου, υπογραμμίζοντας τη σημασία της διαφάνειας, της λογοδοσίας και του σεβασμού στην ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης.
Από την πλευρά του, ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης χαρακτήρισε τις θετικές αναφορές της έκθεσης σημαντική αναγνώριση της προσπάθειας για μια Δικαιοσύνη πιο προσιτή, αποτελεσματική και προσανατολισμένη στις ανάγκες του πολίτη.
Ειδικότερα, στάθηκε στην αξιολόγηση της δίκαιης μεταχείρισης, της πρόσβασης σε εξατομικευμένη νομική υποστήριξη και της ανάπτυξης μηχανισμών επίλυσης διαφορών, καθώς και στις πρωτοβουλίες για τη φιλική προς τα παιδιά Δικαιοσύνη και τον ψηφιακό μετασχηματισμό. Όπως τόνισε, η αναγνώριση αυτή δεν αποτελεί λόγο εφησυχασμού, αλλά κίνητρο για τη συνέχιση των παρεμβάσεων, με στόχο την απονομή δικαιοσύνης σε εύλογο χρόνο και τη διασφάλιση ίσων δυνατοτήτων πρόσβασης για όλους.
Ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Γιάννης Μπούγας υπογράμμισε ότι τα ευρήματα αφορούν τομείς με άμεση επίδραση στην καθημερινότητα των πολιτών, όπως η δίκαιη μεταχείριση, η νομική υποστήριξη και η δυνατότητα αναζήτησης λύσεων σε νομικές διαφορές.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην προστασία των ανηλίκων, στην αντιμετώπιση του ρατσισμού και των εγκλημάτων μίσους, καθώς και στην αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων. Όπως επισήμανε, η ψηφιοποίηση δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά μέσο απλούστευσης των διαδικασιών, καλύτερης εξυπηρέτησης και διευκόλυνσης της πρόσβασης στη Δικαιοσύνη.
Ο κ. Μπούγας πρόσθεσε ότι η πρόκληση είναι να περιοριστούν τα εμπόδια, να ενισχυθεί η ενημέρωση και να διασφαλιστεί ότι κανείς δεν αποκλείεται από τις υπηρεσίες λόγω οικονομικών, κοινωνικών ή άλλων δυσκολιών.
Οι τοποθετήσεις των τριών κυβερνητικών στελεχών συγκλίνουν στην ανάγκη συνέχισης των μεταρρυθμίσεων, με στόχο ένα δικαστικό σύστημα πιο αποτελεσματικό, διαφανές και προσβάσιμο. Οι θετικές αναφορές του ΟΟΣΑ αποτελούν ένδειξη προόδου σε συγκεκριμένους τομείς, ενώ η συνολική αξιολόγηση αναδεικνύει παράλληλα τη σημασία της σταθερής εφαρμογής των αλλαγών και της μέτρησης των αποτελεσμάτων τους στην πράξη.
