Αυτό όμως δεν ισχύει πλέον. Τα επιβαρυμένα δημόσια οικονομικά και η ταχύτατη γήρανση του πληθυσμού απειλούν αυτή την άτυπη κοινωνική συμφωνία, προκαλώντας φόβο και οργή σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο για το μέλλον ενός κράτους πρόνοιας που προσέφερε κοινωνική προστασία από τη γέννηση έως τον θάνατο και το οποίο οι ψηφοφόροι θεωρούσαν επί χρόνια δεδομένο.

Η αγανάκτηση είναι ιδιαίτερα έντονη στη Γαλλία, όπου οι εργαζόμενοι μπορούσαν γενικά να συνταξιοδοτούνται στα 62 τους χρόνια, λαμβάνοντας σύνταξη χρηματοδοτούμενη από τη φορολογία και υπολογιζόμενη με βάση τον προηγούμενο μισθό τους. Πρόκειται για μια υπόσχεση την οποία η οικονομικά πιεσμένη και υπερχρεωμένη κυβέρνηση δυσκολεύεται πλέον να τηρήσει.

Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, οι ανησυχίες σχετικά με τη βιωσιμότητα του γαλλικού κράτους πρόνοιας αποτελούν βασικό παράγοντα των διαδηλώσεων που έχουν συγκλονίσει τη χώρα τις τελευταίες εβδομάδες. Παράλληλα, θέτουν υπό αμφισβήτηση την άτυπη διαγενεακή κοινωνική συμφωνία, σύμφωνα με την οποία οι νεότεροι εργαζόμενοι χρηματοδοτούν τις συντάξεις των μεγαλύτερων σε ηλικία γενεών.

Ενώ οι Αμερικανοί εργαζόμενοι διαχειρίζονται εδώ και πολλά χρόνια οι ίδιοι τα συνταξιοδοτικά τους χαρτοφυλάκια, προκειμένου να συμπληρώνουν τη βασική παροχή της κοινωνικής ασφάλισης (Social Security), στους Ευρωπαίους της ηπειρωτικής Ευρώπης είχε δοθεί η υπόσχεση ενός ολοκληρωμένου, εγγυημένου από το κράτος εισοδήματος για όλη τους τη ζωή.

Τα συνταξιοδοτικά συστήματα των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών λειτουργούν κυρίως με βάση το διανεμητικό σύστημα (pay-as-you-go). Αυτό σημαίνει ότι οι συντάξεις χρηματοδοτούνται απευθείας από τις ασφαλιστικές εισφορές που παρακρατούνται από τη μισθοδοσία των εργαζομένων.

Καθώς η γενιά της μεταπολεμικής πληθυσμιακής έκρηξης (baby boomers) εισέρχεται πλέον στη δεκαετία των 80 ετών, δεν υπάρχουν αρκετοί εργαζόμενοι για να χρηματοδοτήσουν τις συντάξεις των μεγαλύτερων γενεών. Αυτό αναγκάζει τις κυβερνήσεις να διαθέτουν ολοένα μεγαλύτερο μέρος των εθνικών προϋπολογισμών για να καλύπτουν τις συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις τους.

Η εξέλιξη αυτή αυξάνει με τη σειρά της το δημόσιο χρέος και το κόστος δανεισμού των κρατών, ενώ περιορίζει τα διαθέσιμα κονδύλια για επενδύσεις στην άμυνα, τις υποδομές και την εκπαίδευση.

Οι Γάλλοι ψηφοφόροι απολαμβάνουν τόσο ένα από τα υψηλότερα προσδόκιμα ζωής στον κόσμο όσο και μερικά από τα χαμηλότερα θεσμοθετημένα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης.

Η συμπλήρωση του ορίου συνταξιοδότησης στη Γαλλία θεωρείται ευρέως ως ένα πέρασμα σε μια δεύτερη φάση της ζωής, αφιερωμένη στα ταξίδια, τα χόμπι και την αναψυχή. Για τους πιο τυχερούς, αυτή η περίοδος μπορεί να διαρκέσει ακόμη και περισσότερες από τρεις δεκαετίες.

Ως αποτέλεσμα, οι ψηφοφόροι αντιστέκονται σθεναρά στις κυβερνητικές πολιτικές που έχουν στόχο να τους κρατήσουν περισσότερα χρόνια στην εργασία.

Μια πρόσφατη κυβερνητική έκθεση αποκάλυψε ότι περίπου το ένα τρίτο του προϋπολογισμού του υπουργείου Παιδείας απορροφάται για την καταβολή συντάξεων σε πρώην δημοσίους υπαλλήλους.

Στο υπουργείο Εσωτερικών, το οποίο είναι αρμόδιο και για την αστυνόμευση, οι συντάξεις απορροφούν το 30% των συνολικών δαπανών του υπουργείου.

Το δημόσιο χρέος της Γαλλίας έχει φτάσει φέτος τα 3,6 τρισεκατομμύρια ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 4 τρισεκατομμύρια δολάρια. Το 2017, όταν εξελέγη πρόεδρος ο Εμανουέλ Μακρόν, το χρέος ανερχόταν σε 2,2 τρισεκατομμύρια ευρώ.

Το γαλλικό δημόσιο καταβάλλει πλέον περίπου το ίδιο επιτόκιο με την Ιταλία για τον δανεισμό του μέσω δεκαετών κρατικών ομολόγων. Παράλληλα, η κυβέρνηση δέχεται έντονες πιέσεις από τις χρηματοπιστωτικές αγορές και τους αρμόδιους μηχανισμούς δημοσιονομικής εποπτείας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προκειμένου να προχωρήσει σε εκτεταμένες περικοπές δαπανών.

Σε συνέντευξή του την Τετάρτη στην εφημερίδα The Wall Street Journal και σε άλλα μέσα ενημέρωσης, ο Γάλλος υπουργός Οικονομικών Ρολάν Λεσκίρ δήλωσε ότι η αύξηση του νόμιμου ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης της χώρας —το οποίο σήμερα κυμαίνεται μεταξύ 62 και 64 ετών— είναι μαθηματικά αναπόφευκτη.

Τα τρία διαφορετικά συνταξιοδοτικά μοντέλα της Ευρώπης

Σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι κυβερνήσεις ακολουθούν περίπου τρία διαφορετικά μοντέλα κρατικά χρηματοδοτούμενων συντάξεων.

1. Το διανεμητικό σύστημα: Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία

Χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία βασίζονται αποκλειστικά στο διανεμητικό σύστημα χρηματοδότησης.

Στις χώρες αυτές, οι κρατικές συντάξεις αναπληρώνουν ποσοστό μεταξύ 74% και 82% των προηγούμενων αποδοχών των εργαζομένων.

Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου περισσότερα από 35 τρισεκατομμύρια δολάρια σε ιδιωτικά συνταξιοδοτικά κεφάλαια είναι επενδεδυμένα σε μετοχές και ομόλογα, οι ασφαλιστικές εισφορές των εργαζομένων στις χώρες αυτές κατευθύνονται απευθείας στην πληρωμή των συντάξεων των σημερινών συνταξιούχων.

Όταν το κόστος δανεισμού εκτοξεύθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης δημόσιου χρέους της Ευρωζώνης, την περίοδο 2010-2015, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία προχώρησαν σε ορισμένες περικοπές συντάξεων.

Το 2011, η Ιταλία αύξησε το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης στα 67 έτη και το συνέδεσε με το προσδόκιμο ζωής.

Η Ισπανία επέκτεινε το χρονικό διάστημα των μισθολογικών αποδοχών που λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό των συντάξεων.

Η Ελλάδα προχώρησε σε περικοπές συντάξεων που έφτασαν έως και το 40%.

Η Γαλλία, ωστόσο, σε μεγάλο βαθμό δεν άλλαξε το σύστημά της.

Όταν ο Μακρόν προώθησε το 2023 νομοσχέδιο για τη σταδιακή αύξηση του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 έτη, αναγκάστηκε να παρακάμψει την κοινοβουλευτική ψηφοφορία, προκαλώντας μήνες συγκρούσεων στους δρόμους, πυρπολήσεις σωρών απορριμμάτων και πανεθνικές απεργίες στα μέσα μαζικής μεταφοράς.

Η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση έχει έκτοτε τεθεί σε αναστολή.

2. Το μεικτό συνταξιοδοτικό μοντέλο: Δανία, Ολλανδία και Σουηδία

Σε μια δεύτερη κατηγορία, οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης έχουν αναπτύξει μεικτά συνταξιοδοτικά μοντέλα, τα οποία οι οικονομολόγοι θεωρούν γενικά περισσότερο βιώσιμα.

Η Δανία, η Ολλανδία και η Σουηδία συνδυάζουν μια βασική κρατική σύνταξη με σχεδόν υποχρεωτικά επαγγελματικά συνταξιοδοτικά προγράμματα, τα οποία επενδύουν κεφάλαια σε διεθνείς αγορές.

Τα συνταξιοδοτικά περιουσιακά στοιχεία στις τρεις αυτές χώρες κυμαίνονται μεταξύ 100% και 200% του ΑΕΠ.

Αυτό το μοντέλο προσφέρει εγγυημένο εισόδημα, υψηλές συνταξιοδοτικές παροχές και μεγάλες δεξαμενές επενδυτικών κεφαλαίων υψηλού κινδύνου, οι οποίες συμβάλλουν στη δημιουργία εθνικού πλούτου, δήλωσε ο Κίρκεγκααρντ.

Ωστόσο, απαιτεί επίσης μεγαλύτερη διάρκεια εργασιακού βίου.

Στη Δανία, για παράδειγμα, η ηλικία συνταξιοδότησης συνδέεται νομοθετικά με το προσδόκιμο ζωής και εκτιμάται ότι για τις νεότερες γενιές θα ξεπεράσει τα 74 έτη περίπου το 2070.

3. Το ενδιάμεσο μοντέλο: Γερμανία και Ηνωμένο Βασίλειο

Η τρίτη κατηγορία, στην οποία ανήκουν η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, βρίσκεται κάπου στη μέση.

Το Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτει μια χαμηλή, ενιαία κρατική σύνταξη, η οποία συνδυάζεται με αυτόματη εγγραφή των εργαζομένων σε ιδιωτικά επαγγελματικά συνταξιοδοτικά προγράμματα.

Το γερμανικό σύστημα βασίζεται επίσης στο διανεμητικό μοντέλο, αλλά οι συντάξεις είναι σημαντικά χαμηλότερες σε σύγκριση με τη γειτονική Γαλλία, ενώ υπάρχουν ανώτατα όρια στις μηνιαίες καταβολές.

Η Γερμανία χρησιμοποιεί επίσης έναν αυτόματο μηχανισμό υπολογισμού, ο οποίος επιβραδύνει την αύξηση των συντάξεων όταν επιδεινώνεται η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους.

Παρά το σχετικά χαμηλό επίπεδο των κρατικών συντάξεων και το γεγονός ότι η ηλικία συνταξιοδότησης έχει πλέον καθοριστεί στα 67 έτη, το Βερολίνο εξακολουθεί να χρειάζεται να δαπανά περισσότερα από 110 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, προκειμένου να καλύπτει το τεράστιο χρηματοδοτικό κενό του συνταξιοδοτικού συστήματος.

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη μεμονωμένη δαπάνη του κρατικού προϋπολογισμού και αντιστοιχεί σε λίγο λιγότερο από το ένα πέμπτο των συνολικών ομοσπονδιακών δαπανών.

Τα όρια της χρηματοδότησης των συντάξεων

Σε μελέτη του 2023, οι οικονομολόγοι Μπούρκχαρντ Χέερ, Βίτο Πολίτο και Μάικλ Ρ. Γουίκερνς μέτρησαν αυτό που ονόμασαν «συνταξιοδοτικό δημοσιονομικό περιθώριο».

Πρόκειται για το περιθώριο που διαθέτουν οι κυβερνήσεις ώστε να χρηματοδοτούν τις συντάξεις μέσω της φορολόγησης της εργασίας, προτού φτάσουν σε επίπεδα φορολόγησης που προκαλούν σοβαρές οικονομικές στρεβλώσεις και μειώνουν τα δημόσια έσοδα.

Στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, το περιθώριο αυτό ξεπερνούσε το 40%.

Αντίθετα, στη Γαλλία και στην Ιταλία βρισκόταν κάτω από το 10% και, σύμφωνα με τις προβλέψεις, αναμενόταν να μηδενιστεί έως το 2030.

Σε εκείνο το σημείο, η περαιτέρω αύξηση της φορολογίας των εργαζομένων θα οδηγούσε απλώς σε μείωση της απασχόλησης και συρρίκνωση των συνολικών φορολογικών εσόδων.

Η μετάβαση από το ένα συνταξιοδοτικό μοντέλο στο άλλο είναι δύσκολη.

Η εκ των προτέρων συσσώρευση κεφαλαίων για τη χρηματοδότηση των μελλοντικών συντάξεων απαιτεί δεκαετίες σταθερής αποταμίευσης και επενδύσεων. Επιπλέον, μπορεί να αναγκάσει μία γενιά να πληρώνει δύο φορές: μία για τις συντάξεις των μεγαλύτερων γενεών και μία για τη δική της μελλοντική σύνταξη.

Στη Γαλλία, η μεταφορά σήμερα των ασφαλιστικών εισφορών των εργαζομένων σε νεοσύστατα επενδυτικά συνταξιοδοτικά ταμεία θα στερούσε από το δημόσιο ταμείο τα απαραίτητα χρήματα για την πληρωμή των σημερινών συνταξιούχων.

Αυτό θα απαιτούσε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ νέου δανεισμού, για μια χώρα της οποίας το δημόσιο χρέος ήδη υπερβαίνει το 117% του ΑΕΠ.

Οι νεότερες γενιές αμφισβητούν το μέλλον των συντάξεων

Ύστερα από δεκαετίες κατά τις οποίες η συνταξιοδότηση θεωρούνταν ένα αυτονόητο και φυσικό στάδιο της ζωής, πολλοί νεότεροι ψηφοφόροι αρχίζουν πλέον να συνειδητοποιούν ότι οι αριθμοί δεν βγαίνουν. Και αυτό προκαλεί αναστάτωση...