Λίγες λέξεις έχουν προκαλέσει τόση προσβολή στη διπλωματία του 21ου αιώνα όσο εκείνες που χρησιμοποίησε ο Μπαράκ Ομπάμα το 2014 για να περιγράψει τη Ρωσία. Την αποκάλεσε «περιφερειακή δύναμη». Για τον Βλαντίμιρ Πούτιν, που βλέπει την απώλεια του καθεστώτος της υπερδύναμης μετά τον Ψυχρό Πόλεμο ως εθνική ταπείνωση, η φράση άγγιξε το πιο ευαίσθητο σημείο. Ο Ρώσος πρόεδρος θέλει να αντιμετωπίζεται ως ηγέτης μιας χώρας που καθορίζει την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας. Ο Ομπάμα την κατέταξε στη δεύτερη κατηγορία.
Στον Ντόναλντ Τραμπ, γράφει ο Guardian, ο Πούτιν βρήκε έναν πρόεδρο πρόθυμο να του επιστρέψει το κύρος που θεωρεί ότι του οφείλεται. Στη διαρκή επίδειξη ισχύος του Κρεμλίνου, ο Τραμπ βλέπει έναν ηγέτη που επιβάλλει τη βούλησή του με ελάχιστους περιορισμούς. Κι αυτό εξηγεί γιατί η συνάντηση της Πέμπτης στη Σενζέν με τον Τραμπ και τον Σι Τζινπίνγκ έχει αξία για τον Πούτιν προτού καν αρχίσει. Η εικόνα του στο ίδιο τραπέζι με τους ηγέτες των ΗΠΑ και της Κίνας τού προσφέρει την επίφαση ισοτιμίας με τις δύο υπερδυνάμεις, ακόμη κι αν η συνάντηση λήξει χωρίς ουσιαστική συμφωνία.
Η ατζέντα παραμένει ασαφής. Το Πεκίνο μιλά για παγκόσμια ειρήνη και στρατηγική σταθερότητα στις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων, ενώ ο Σι έχει κάθε λόγο να προβάλει την Κίνα ως τη δύναμη που μπορεί να τις φέρει στο ίδιο τραπέζι. Ο Τραμπ έχει αναφέρει τον πυρηνικό αφοπλισμό, το Ιράν, το εμπόριο και, όπως είπε ο ίδιος, το «αγαπημένο του θέμα», την Ουκρανία.
Ο φόβος μιας νέας Γιάλτας
Η εικόνα τριών ηγετών που συζητούν τις ισορροπίες του κόσμου έφερε στον νου τη Γιάλτα του 1945. Τότε, ο Ρούζβελτ, ο Στάλιν και ο Τσόρτσιλ ήταν σύμμαχοι και διαπραγματεύονταν τη μεταπολεμική τάξη στην Ευρώπη. Σήμερα, η σύγκριση λέει κυρίως κάτι για όσους απουσιάζουν από τη Σενζέν. Για μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης, η Γιάλτα παραπέμπει σε μια μοιρασιά που άφησε ολόκληρες χώρες για δεκαετίες υπό σοβιετική κυριαρχία.
Στο Κίεβο, ο φόβος είναι πιο συγκεκριμένος. Ο Πούτιν θα έχει την ευκαιρία να παρουσιάσει απευθείας στον Τραμπ τη δική του εκδοχή του πολέμου. Σε αυτήν, το ΝΑΤΟ προκάλεσε τη σύγκρουση, η ρωσική υπεροχή καθιστά μάταιη την ουκρανική αντίσταση και η Ευρώπη σπαταλά χρήματα και αμερικανικό οπλισμό στηρίζοντας μια υπόθεση που έχει ήδη χαθεί.
Η απουσία των Ευρωπαίων από τη Σενζέν εξηγείται εν μέρει από το γεγονός ότι η συνάντηση γίνεται στο περιθώριο μιας συνόδου της περιοχής Ασίας–Ειρηνικού. Αγγίζει, όμως, ένα βαθύτερο πρόβλημα. Οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι της Ουκρανίας διεκδικούν θέση σε κάθε ειρηνευτική διαδικασία, αλλά δυσκολεύονται ακόμη να διαμορφώσουν κοινή γραμμή και να την εκπροσωπήσουν με το ανάλογο διπλωματικό βάρος.
Μετά τις συνομιλίες στο Άμπου Ντάμπι, ο Τζάρεντ Κούσνερ, ένας από τους απεσταλμένους του Τραμπ, διαβεβαίωσε ότι συμφωνία χωρίς τους Ευρωπαίους στο τραπέζι δεν μπορεί να υπάρξει. Ο επικεφαλής διαπραγματευτής της Ρωσίας, Βλαντίμιρ Μεντίνσκι, αποκάλεσε τους Ευρωπαίους απεσταλμένους «τουρίστες» και ειρωνεύτηκε ότι θα μπορούσαν κάλλιστα να συζητούν στο μπαρ του ξενοδοχείου. Η ειρωνεία του Κρεμλίνου πατά σε μια υπαρκτή αδυναμία, αυτήν που συμπυκνώνει η παλιά, αμφίβολης πατρότητας ατάκα του Χένρι Κίσινγκερ για το ποιον καλεί κανείς όταν θέλει να μιλήσει με την Ευρώπη.
Το ευρωπαϊκό βάρος και το μάθημα του Brexit
Το ερώτημα γίνεται πιο πιεστικό καθώς η Ουάσινγκτον αμφιταλαντεύεται για το ΝΑΤΟ και στρέφεται στον προστατευτισμό, ενώ το Πεκίνο βλέπει την Ευρώπη κυρίως ως αγορά για τις εξαγωγές του και θεωρεί περίπου δεδομένο ότι οι κυβερνήσεις της ακολουθούν την αμερικανική γραμμή. Η ΕΕ έχει το βάρος μιας ενιαίας αγοράς που μπορεί να θέτει κανόνες με παγκόσμια εμβέλεια. Η στρατηγική αυτονομία, όμως, απαιτεί χρόνο, χρήμα και δύσκολες αποφάσεις, ιδίως όταν οι μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες διεκδικούν χώρο στους εθνικούς προϋπολογισμούς.
Στη Βρετανία, ο πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ έβαλε στην ίδια συζήτηση το Brexit. Το χαρακτήρισε το «πρώτο ντόμινο» στον κατακερματισμό της διεθνούς τάξης και υποστήριξε ότι το ρήγμα στις ευρωπαϊκές συμμαχίες ήταν ακριβώς αυτό που ήθελαν οι αντίπαλοί τους. Η αποχώρηση είχε κόστος στο εμπόριο, αλλά και στην πολιτική επιρροή της χώρας. Βγαίνοντας από το τραπέζι όπου λαμβάνονται οι ευρωπαϊκές αποφάσεις, το Λονδίνο έχασε μέρος του βάρους του και πέρα από την Ευρώπη.
Εδώ το επιχείρημα του Guardian επιστρέφει στη φράση του Ομπάμα. Η Βρετανία είναι κι αυτή μια περιφερειακή δύναμη που υποτίμησε πόσο πολύ ενίσχυε τη διεθνή της επιρροή η συμμετοχή στην ΕΕ. Για τους υποστηρικτές του Brexit, το κύρος που αποκτούσε η χώρα μέσα από την κοινή ευρωπαϊκή ισχύ έμοιαζε με απόδειξη ότι μπορούσε να τα καταφέρει μόνη της.
Η Σενζέν μπορεί να μη δώσει καμία μεγάλη συμφωνία. Βάζει, όμως, τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες μπροστά σε μια επιλογή με πρακτικό κόστος. Η στενότερη συνεργασία μπορεί να τους δώσει μεγαλύτερο βάρος στις αποφάσεις που τις αφορούν. Το Brexit έδειξε ήδη πόσο εύκολα μια χώρα μπορεί να ανακτήσει τυπικά τον έλεγχο και να χάσει στην πράξη μέρος της δυνατότητάς της να επηρεάζει όσα συμβαίνουν γύρω της.






