Η Ευρώπη του θυμού και της ανασφάλειας
Στο μεταξύ, ένα κύμα κοινωνικής δυσαρέσκειας διατρέχει την Ευρώπη, με μαζικές και δυναμικές κινητοποιήσεις να καταγράφονται σε χώρες που αντιμετωπίζουν διαφορετικές πολιτικές και οικονομικές προκλήσεις, αλλά έρχονται αντιμέτωπες με κοινές πιέσεις και δη την ακρίβεια, την αίσθηση κοινωνικής αδικίας και την απουσία πειστικών προοπτικών για μεγάλα τμήματα της κοινωνίας. Κάτι που προφανώς δεν είναι άγνωστη λέξη και στην Ελλάδα.
Ειδικότερα, στη Γαλλία και την Ιταλία, οι κινητοποιήσεις αποτυπώνουν την ένταση που προκαλεί η επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών, ενώ αντίστοιχες αντιδράσεις καταγράφονται στο Βέλγιο, στην Πορτογαλία και στη γειτονική Αλβανία. Το κοινωνικό υπόβαθρο δεν είναι παντού το ίδιο, ωστόσο η δυσκολία των νοικοκυριών να ανταποκριθούν στις καθημερινές ανάγκες και η αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στην αποτελεσματικότητα των πολιτικών αποφάσεων τροφοδοτούν την ένταση.
{https://exchange.glomex.com/video/v-dm8mpcdbz8g1?integrationId=eexbs1jkg0kofln}
Το ερώτημα που επανέρχεται είναι κατά πόσο οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μπορούν να απορροφήσουν τους κραδασμούς της νέας ενεργειακής αναταραχής χωρίς να ενισχυθούν περαιτέρω οι κοινωνικές ανισότητες. Για πολλούς πολίτες, η ενεργειακή κρίση δεν αποτελεί μια αφηρημένη οικονομική εξέλιξη, αλλά μια καθημερινή δοκιμασία που αποτυπώνεται στους λογαριασμούς, στις μετακινήσεις, στη θέρμανση και στο κόστος των βασικών αγαθών.
{https://exchange.glomex.com/video/v-dm8mcc4k8xwp?integrationId=eexbs1jkg0kofln}
Πετρέλαιο πάνω από τα 109 δολάρια, άλμα στις τιμές του ρεύματος
Στο μεταξύ, η αναταραχή στους δρόμους συνοδεύεται από νέες πιέσεις στις διεθνείς ενεργειακές αγορές. Το Brent ξεπέρασε τα 109 δολάρια ανά βαρέλι στο άνοιγμα της εβδομάδας, ενισχύοντας τις ανησυχίες για τη διάρκεια και το βάθος της κρίσης. Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, η αβεβαιότητα γύρω από τις διπλωματικές πρωτοβουλίες και οι φόβοι για παρατεταμένες εχθροπραξίες εξακολουθούν να επηρεάζουν τις προσδοκίες των επενδυτών.
Την ίδια στιγμή, η χονδρεμπορική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας καταγράφει σημαντικές ανατιμήσεις σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται για την αγορά, η τιμή στην Ελλάδα διαμορφώθηκε σε νέα επίπεδα ρεκόρ, στα 232,43 ευρώ ανά μεγαβατώρα, με ημερήσια αύξηση 29%, κοντά στο 28,5% που αποτυπώνεται στην αρχική εκτίμηση.
Η Ελλάδα, πάντως, δεν είναι η μόνη χώρα που βρίσκεται αντιμέτωπη με υψηλές τιμές. Στην Αυστρία η μεγαβατώρα διαμορφώθηκε στα 236,72 ευρώ, στην Ιταλία στα 255,76 ευρώ και στην Κροατία στα 260,47 ευρώ. Στη Βουλγαρία η τιμή έφτασε τα 279,48 ευρώ, στη Ρουμανία τα 281,07 ευρώ, ενώ στην Ουγγαρία διαμορφώθηκε στα 292,39 ευρώ. Στη Σερβία καταγράφηκε ακόμη υψηλότερη τιμή, στα 300,22 ευρώ ανά μεγαβατώρα.
Αξιοσημείωτες είναι και οι ημερήσιες μεταβολές σε επιμέρους αγορές. Η Ισπανία εμφανίζεται με αύξηση 198% και τιμή 218,51 ευρώ ανά μεγαβατώρα, ενώ στην Πορτογαλία η άνοδος φτάνει το 184%, με την τιμή να διαμορφώνεται στα 216,66 ευρώ. Οι μεταβολές αυτές καταδεικνύουν την έντονη μεταβλητότητα της αγοράς, χωρίς να σημαίνουν ότι όλες οι χώρες αντιμετωπίζουν τις ίδιες συνθήκες ή ότι οι αυξήσεις μεταφέρονται με τον ίδιο τρόπο στους τελικούς λογαριασμούς.
Το ενεργειακό κόστος παραμένει, επομένως, ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που καθορίζουν τις οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις. Και όσο οι διεθνείς τιμές παραμένουν σε υψηλά επίπεδα, τόσο ενισχύεται η πίεση για νέες παρεμβάσεις στήριξης.
Η Αθήνα ζητά μεγαλύτερη ευελιξία από τις Βρυξέλλες
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε στο επίκεντρο της εβδομαδιαίας ανασκόπησής του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τα μέτρα για την αντιμετώπιση της ενεργειακής ακρίβειας, αλλά και τις πρωτοβουλίες που παρουσίασε η ελληνική πλευρά στην πρόσφατη Σύνοδο Κορυφής.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε ο πρωθυπουργός, τρεις ελληνικές προτάσεις τέθηκαν προς συζήτηση και έλαβαν το πράσινο φως για περαιτέρω επεξεργασία. Κεντρική θέση σε αυτές κατέχει η αναζήτηση μεγαλύτερης ευελιξίας στους ευρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες, ώστε τα κράτη-μέλη να έχουν τη δυνατότητα να εφαρμόζουν στοχευμένα μέτρα στήριξης όσο διαρκεί η ενεργειακή κρίση.
Η ελληνική πρόταση εστιάζει, ειδικότερα, στη δυνατότητα αξιοποίησης μέρους των περιθωρίων που προβλέπει η ρήτρα διαφυγής για την ενέργεια, με στόχο την ενίσχυση νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Η Αθήνα επιδιώκει να αποκτήσει μεγαλύτερο περιθώριο κινήσεων, χωρίς να ανατρέψει συνολικά το ισχύον δημοσιονομικό πλαίσιο.
Η Σύνοδος Κορυφής, ωστόσο, δεν κατέληξε σε άμεση απόφαση για την ενεργοποίηση νέων μέτρων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η αναφορά στο κείμενο συμπερασμάτων διατηρεί το ζήτημα ανοιχτό, παραπέμποντας την επεξεργασία του στις επόμενες συζητήσεις με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Αυτό σημαίνει ότι το επόμενο διάστημα θα είναι κρίσιμο για την ελληνική πλευρά, η οποία καλείται να μετατρέψει την πολιτική συζήτηση σε συγκεκριμένες δυνατότητες χρηματοδότησης νέων παρεμβάσεων.
Το επόμενο Eurogroup
Οι διαβουλεύσεις, πάντως, με τους τεχνοκράτες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναμένεται να ενταθούν ενόψει του επόμενου Eurogroup, που, σύμφωνα με τον σχεδιασμό που περιγράφεται, έχει οριστεί για τις 9 Νοεμβρίου. Στόχος της Αθήνας είναι να εξασφαλίσει μεγαλύτερη ευελιξία ως προς την αξιοποίηση της ήδη εγκεκριμένης ρήτρας διαφυγής για την ενέργεια.
Το ζήτημα δεν αφορά απλώς την εξαίρεση ορισμένων δαπανών από τις προβλεπόμενες δημοσιονομικές οροφές. Η ρήτρα διαφυγής για την ενέργεια έχει ειδικό χαρακτήρα, καθώς οι σχετικές δαπάνες εξαιρούνται από τα όρια αύξησης των καθαρών δαπανών, εξακολουθούν όμως να συνυπολογίζονται στο δημοσιονομικό έλλειμμα.
Η Αθήνα, πάντως, επιδιώκει να αξιοποιήσει μέρος των διαθέσιμων περιθωρίων για την εφαρμογή νέων επιδοτήσεων και εισοδηματικών ενισχύσεων, εφόσον οι πιέσεις στις τιμές συνεχιστούν. Στο τραπέζι βρίσκεται, σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί, η ιδέα να προβλεφθεί ένα ανώτατο ποσοστό των σχετικών πόρων που θα μπορεί να κατευθύνεται σε άμεσα μέτρα στήριξης, με το υπόλοιπο να διατίθεται σε επενδύσεις ενεργειακών υποδομών.
Η πρόταση αυτή επιχειρεί να απαντήσει στις επιφυλάξεις που εκφράζονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, πάντως, εμφανίζεται επιφυλακτική απέναντι σε μια γενικευμένη χαλάρωση, καθώς φοβάται ότι μια ευνοϊκή ρύθμιση για την Ελλάδα θα μπορούσε να οδηγήσει και άλλα κράτη-μέλη στην υποβολή ανάλογων αιτημάτων. Επιφυλάξεις εκφράζουν και χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά, οι οποίες παραδοσιακά δίνουν έμφαση στη διατήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας.
Οι δυνατότητες δημιουργίας συμμαχιών είναι, επίσης, περιορισμένες. Χώρες που βρίσκονται κοντά στα όρια του ελλείμματος ή υπάγονται σε Διαδικασία Υπερβολικού Ελλείμματος έχουν μικρότερα περιθώρια αξιοποίησης πρόσθετων δαπανών. Έτσι, το ελληνικό αίτημα δεν αφορά μόνο την πολιτική βούληση για περισσότερη στήριξη, αλλά και το πώς θα διαμορφωθεί μια τεχνικά εφαρμόσιμη λύση που θα γίνει αποδεκτή από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Το διακύβευμα για την Αθήνα, πάντως, είναι σαφές και εστιάζεται στο να εξασφαλίσει δημοσιονομικό χώρο για νέα μέτρα, χωρίς να βρεθεί αντιμέτωπη με πρόσθετους περιορισμούς σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή αβεβαιότητα δυσχεραίνει τον οικονομικό σχεδιασμό.
Τα μέτρα της κυβέρνησης: Στήριξη σε θέρμανση και καύσιμα
Στην εβδομαδιαία ανασκόπησή του, πάντως, ο πρωθυπουργός παρουσίασε αναλυτικά τις παρεμβάσεις της κυβέρνησης για τον περιορισμό των επιπτώσεων της ενεργειακής κρίσης.
Για το πετρέλαιο θέρμανσης, η επιδότηση διαμορφώνεται στα 40 λεπτά ανά λίτρο, με τη σχετική επιβάρυνση να επιμερίζεται μεταξύ του κράτους και των διυλιστηρίων. Παράλληλα, προβλέπεται αύξηση κατά 30% του επιδόματος θέρμανσης, ανεξάρτητα από το μέσο θέρμανσης που χρησιμοποιεί κάθε δικαιούχος.
Με βάση τις εκτιμήσεις που παρουσίασε ο πρωθυπουργός, η τιμή του πετρελαίου θέρμανσης αναμένεται να διαμορφωθεί περίπου στο 1,55 ευρώ ανά λίτρο, αντί για 1,95 ευρώ. Για τους δικαιούχους του επιδόματος θέρμανσης, το τελικό κόστος εκτιμάται ότι μπορεί να υποχωρήσει κοντά στο 1,35 ευρώ ανά λίτρο. Η παρέμβαση, σύμφωνα με την κυβερνητική παρουσίαση, αφορά περίπου 1,2 εκατομμύρια νοικοκυριά.
Στα καύσιμα κίνησης προβλέπεται έκπτωση 20 λεπτών ανά λίτρο στο πετρέλαιο κίνησης και 10 λεπτών στην αμόλυβδη βενζίνη, έως τις 31 Οκτωβρίου. Η μείωση εφαρμόζεται απευθείας στην αντλία, χωρίς να απαιτείται αίτηση από τους καταναλωτές ή η πλήρωση εισοδηματικών κριτηρίων, σύμφωνα με όσα ανακοίνωσε η κυβέρνηση.
Ειδική μέριμνα προβλέπεται και για τον αλιευτικό κλάδο. Η επιδότηση του πετρελαίου για τους αλιείς αυξάνεται από τα 16 στα 40 λεπτά ανά λίτρο για τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο, ενώ διατίθενται επιπλέον 15 εκατομμύρια ευρώ για αποζημιώσεις παράκτιων αλιέων λόγω ζημιών στα δίχτυα τους από προστατευόμενα θαλάσσια είδη.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναγνώρισε ότι οι πιέσεις παραμένουν σημαντικές και σημείωσε ότι η κυβέρνηση θα παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις, προσαρμόζοντας τις παρεμβάσεις της ανάλογα με τις συνθήκες.
Το πετρέλαιο και η αβεβαιότητα για τον χειμώνα
Παρά τα μέτρα στήριξης, οι προοπτικές αποκλιμάκωσης των τιμών παραμένουν αβέβαιες. Η πορεία των διεθνών αγορών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, τις εξαγωγές πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο και την ισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης.
Ακόμη και στο ευνοϊκότερο σενάριο, οι τιμές του Brent ενδέχεται να διατηρηθούν υψηλότερα από τα επίπεδα που επικρατούσαν πριν από την πολεμική κλιμάκωση. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Goldman Sachs Research που παρατίθενται, η τιμή του Brent θα μπορούσε να διαμορφωθεί στα 90 δολάρια ανά βαρέλι τον Δεκέμβριο του 2026 και να κινηθεί κατά μέσο όρο στα 80 δολάρια το 2027.
Η εκτίμηση αυτή στηρίζεται στην υπόθεση ότι οι εξαγωγές πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο θα διατηρηθούν κοντά στα συνήθη επίπεδα και ότι η ζήτηση θα παραμείνει μειωμένη. Πρόκειται, ωστόσο, για ένα σενάριο που προϋποθέτει σχετική σταθεροποίηση των συνθηκών και δεν αποκλείει νέες ανατροπές.
Στον αντίποδα, μια παρατεταμένη σύγκρουση θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέα άνοδο των τιμών, με το δυσμενές σενάριο να προβλέπει ακόμη και τα 130 δολάρια ανά βαρέλι έως τα μέσα του 2027. Μια τέτοια εξέλιξη θα ενίσχυε τις πληθωριστικές πιέσεις, θα επιβάρυνε το κόστος παραγωγής και μεταφορών και θα περιόριζε ακόμη περισσότερο τα περιθώρια των κυβερνήσεων για στήριξη των πολιτών.
Η κοινωνική πίεση συναντά τα όρια της ευρωπαϊκής πολιτικής
Η Ευρώπη, πάντως, βρίσκεται έτσι μπροστά σε μια σύνθετη εξίσωση. Από τη μία πλευρά, η άνοδος του ενεργειακού κόστους εντείνει την οικονομική ανασφάλεια και τροφοδοτεί κοινωνικές αντιδράσεις. Από την άλλη, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ανάγκη για άμεση στήριξη και στην τήρηση των δημοσιονομικών κανόνων. Ωστόσο, η απουσία μιας άμεσης, κοινής ευρωπαϊκής απόφασης μετά τη Σύνοδο Κορυφής αφήνει ανοιχτό το ερώτημα για το εύρος και την ταχύτητα της επόμενης παρέμβασης. Κι όλα αυτά πριν είναι αργά...
