Αναγνωρίζοντας την ανάγκη καταπολέμησης επικίνδυνων και ανιστόρητων αφηγημάτων από την πλευρά των «αρνητών» του Πολυτεχνείου, μιλήσαμε με το Δημήτρη Βεριώνη, συγγραφέα του βιβλίου «Θάνατοι στη Χούντα, δολοφονίες, αντιδικτατορική δράση, ύποπτοι θάνατοι κατά την περίοδο 1967-1974» που κυκλοφορεί από τον Οκτώβριο με νέα εμπλουτισμένα ερευνητικά δεδομένα από τις εκδόσεις Τόπος.
Μέσω ενδελεχούς έρευνας που διαρκεί περισσότερο από μία δεκαετία, ο Βεριώνης παρουσιάζει για πρώτη φορά λεπτομερώς όλες οι περιπτώσεις των θανάτων που συνδέθηκαν με το δικτατορικό καθεστώς της 21ης Απριλίου. Μέσα από την έρευνα που βασίζεται σε πλήθος μαρτυριών συγγενικών προσώπων των θυμάτων, ανασυντίθεται το κλίμα της κρατικής τρομοκρατίας κατά τη διάρκεια της επταετούς δικτατορίας.
Παράλληλα όμως, ο Βεριώνης ανασύρει από τη λήθη και σχηματοποιεί την ιστορία των προσώπων που έδωσαν τη ζωή τους για τον αντιδικτατορικό αγώνα, τη βιογραφία τους και τα όνειρά τους για ένα καλύτερο αύριο, πέρα από την «ψυχρή» ονομαστική τους καταγραφή.
Εν αντιθέσει με το κρατικό «σιωπητήριο» και τη συγκάλυψη που επιχείρησε να επιβάλει στα χρόνια της Μεταπολίτευσης η αστική δικαιοσύνη, -στο όνομα μιας υποκριτικής εθνικής ομοψυχίας- το βιβλίο του Δημήτρη συμβάλλει στην προσπάθεια για ύστατη δικαίωση των αγωνιστών μιας γενιάς, αλλά και των οικείων τους, που έμειναν «άσημοι».
Για αυτό, στη συζήτησή μας μαζί του επιλέξαμε να αναφερθούμε ρητά σε ονόματα και πρόσωπα.
Δημήτρη καλησπέρα, θα ήθελες να μας εξηγήσεις τους λόγους που σε ώθησαν να προχωρήσεις την συγκεκριμένη έρευνα;
Η έρευνα αυτή δεν ξεκίνησε από κάποιο -ας το πούμε- επιστημονικό ενδιαφέρον, αλλά από μια έντονη συγκίνηση και από μία απορία που μου δημιουργήθηκε όταν πριν από πολλά χρόνια πήγα στο χώρο του ΣΦΕΑ (Σύνδεσμος Φυλακισθέντων Εξορισθέντων Αντιστασιακών) που βρίσκεται στο κτίριο του πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ.
Κατά την επίσκεψη εκεί, είδα ότι δίπλα στις φωτογραφίες των νεκρών του Πολυτεχνείου -του Γιώργου Τσαρουχά, του Νικηφόρου Μανδηλαρά, του Παναγιώτη Ελή κτλ. -υπήρχαν και φωτογραφίες προσώπων για τα οποία δε γνώριζα το παραμικρό. Αυτό με αναστάτωσε. Γιατί δεν τους ήξερα εγώ που έχω τόσο έντονο ενδιαφέρον για την περίοδο εκείνη;
Πήγα λοιπόν στο σπίτι μου και διαπίστωσα ότι ούτε στο διαδίκτυο υπήρχε τίποτα πέρα από μια απλή ονομαστική καταγραφή. Πρόκειται για την περίφημη λίστα των 88 ονομάτων που διαβαζόταν παλαιότερα στο Πολυτεχνείο, με πολλά λάθη βέβαια. Άρχισα να αναζητώ τον τύπο και τη βιβλιογραφία της εποχής, της Μεταπολίτευσης, τις Δίκες του Πολυτεχνείου, της Χούντας, των Βασανιστών και να καταγράφω σιγά σιγά όποια πληροφορία αφορούσε αυτά τα ονόματα ή άλλα πρόσωπα που δεν αναφέρονταν ή δεν είχα δει τις φωτογραφίες τους στο ΣΦΕΑ. Έτσι, άνοιξε λοιπόν σταδιακά όλο αυτό και κάποια στιγμή είχα την τύχη να έρθω σε επαφή με τη δικηγόρο Φιλάνθη Ψυρρή.
Η Φιλάνθη Ψυρρή ήταν η δικηγόρος που είχε κάνει τις ομαδικές μηνύσεις κατά τη διάρκεια των πρώτων τριών ετών της Μεταπολίτευσης για περιπτώσεις ύποπτων θανάτων. Έτσι πλέον μπόρεσα να βρω από τους φακέλους που υπήρχαν -και στους οποίους απέκτησα πρόσβαση- κάποια στοιχεία που με βοήθησαν να αρχίσω να εντοπίζω συγγενικά πρόσωπα.
Όλο αυτό λοιπόν ξεκίνησε από μια απλή απορία και συγκίνηση απέναντι στα πρόσωπα αυτά και μετεξελίχθηκε σε μια αγωνία να βρω όσο το δυνατόν περισσότερα για αυτούς τους ανθρώπους. Να προσπαθήσω να δείξω ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι, τι τους συνέβη, ποια ήταν η ζωή τους. Μέσα από αυτό βέβαια προκύπτει και το ερώτημα, γιατί εμείς δεν ξέρουμε τίποτα; Γιατί δεν υπήρξε κάποια εξέλιξη στην έρευνα και όλα αυτά μπήκαν στο αρχείο; Σταδιακά η έρευνα επεκτάθηκε και στους θανάτους στις εξορίες, στις εξαφανίσεις και σε κάθε άλλο πιθανό συμβάν που καταγγέλθηκε από οικεία πρόσωπα των νεκρών ότι για αυτό ευθυνόταν η Χούντα ή κύκλοι της.
Εσύ γιατί πιστεύεις ότι υπάρχει αυτή η αμφισβήτηση τόσο για την ύπαρξη των νεκρών, όσο και για τη σημασία της εξέγερσης;
Κάθε λαϊκή εξέγερση σαφώς ενοχλεί. Το Πολυτεχνείο ξέρουμε ότι ενοχλεί πάρα πολύ, ιδιαίτερα κάποιους συντηρητικούς κύκλους και ορισμένους νοσταλγούς της Χούντας και του απολυταρχισμού. Αυτό που επαναφέρει το «ανύπαρκτο» ερώτημα του κατά πόσον υπήρχαν νεκροί είναι προφανώς ότι δε βολεύει το δικό τους αφήγημα.
Είναι αποδεδειγμένοι οι νεκροί. Δεν είναι ζήτημα διαπραγμάτευσης. Υπάρχουν νεκροψίες, ιατροδικαστικές εκθέσεις, μαρτυρίες και καταδίκες για το Πολυτεχνείο. Είναι επίσης καταγεγραμμένοι σε εφημερίδες και αστυνομικά δελτία. Επιπλέον, -να το πω και αυτό- υπάρχει η ανακοίνωση της ίδιας της Χούντας του Παπαδόπουλου που αναφέρει συγκεκριμένα 12 - 13 θύματα από τα γεγονότα. Αποδείχτηκε βέβαια ότι οι νεκροί ήταν τουλάχιστον διπλάσιοι. Πρόκειται ουσιαστικά για το βούλευμα του ανακριτή Τσεβά, βάσει του οποίου πραγματοποιήθηκε η δίκη του Πολυτεχνείου από τον Οκτώβρη μέχρι το Δεκέμβρη του 1975.
Αν κάποιος λοιπόν θέτει ζήτημα μη ύπαρξης νεκρών στο χώρο του Πολυτεχνείου, πρώτον υπήρξε νεκρός στο χώρο του Πολυτεχνείου και είναι ο Γιώργος Σαμούρης. Πέραν αυτού όμως, το ζήτημα δεν είναι χωροταξικό. Δεν έχει να κάνει μόνο με το τι συνέβη τη νύχτα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, αλλά όσα ακολούθησαν μετά, τις επόμενες μέρες σε ολόκληρη την Αθήνα με τους ελεύθερους σκοπευτές, το στρατό και άλλους παρακρατικούς που πυροβολούσαν. Είναι δεδομένο ότι έχουμε νεκρούς, οποιαδήποτε άλλη κουβέντα είναι απλά εκ του πονηρού. Όσο και να αρχειοθετείται μια υπόθεση και οι συνθήκες θανάτου ενός ανθρώπου, ποτέ δεν αρχειοθετείται ο πόνος των οικείων προσώπων του.
Θα πρέπει επίσης να πούμε πως μετά τα γεγονότα έχουμε έξι – τουλάχιστον- θανάτους, είτε με άμεση σχέση με το Πολυτεχνείο και το πογκρόμ που εξαπέλυσε το καθεστώς, είτε με θανάτους συνεπεία του τραυματισμού τους. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι περιπτώσεις του Γιάννη Φιλίνη, του Λάμπρου Τζιάνου και του Γιάννη Καΐλη και στη δεύτερη του Βασίλη Μπαλαφούτη, του Οδυσσέα Γιουντέρη και του Παναγιώτη Στασινού.
Στη Μεταπολίτευση, ποια είναι ήταν η στάση του ελληνικού κράτους απέναντι στις συγκεκριμένες υποθέσεις; Διερευνήθηκαν όπως έπρεπε από τη δικαιοσύνη;
Το κράτος ασχολήθηκε ελάχιστα και με ελάχιστες περιπτώσεις. Οι μόνες υποθέσεις που έφτασαν στα δικαστήρια είναι οι του Βασίλειου Πεσλή, της Μαρίας Καλαβρού του Γιάννη Χαλκίδη, του Τσαρουχά, του Μανδηλαρά και των θυμάτων του Πολυτεχνείου. Μέχρι εκεί. Όλες οι υπόλοιπες αρχειοθετήθηκαν και παρά τα αιτήματα απ-αρχειοθέτησης δε συνέβη τίποτα.
Δεν είναι όμως το μόνο που μπορούμε να πούμε. Στη δίκη της Καλαβρού, -που είναι πρακτικά η πρώτη {όσον αφορά τους νεκρούς}- ο εισαγγελέας λέει περίπου το εξής εκπληκτικό: «Καιρός όμως είναι πια να σταματήσουν αυτές οι δίκες και να δούμε τι θα γίνει με τα δεινά που μας άφησε η δικτατορία». Τι να σταματήσουν; Είχαν μόλις ξεκινήσει. Και επίσης η δίκη δε γίνεται για να διαχειριστείς πολιτικά μια κατάσταση, αλλά για να καταδείξεις την ενοχή ή μη ενός ανθρώπου σχετικά με ένα έγκλημα. Κατά τον ίδιο τρόπο, επικρατεί μια σιωπή η οποία απλώνεται στη συνέχεια. Δεν ερευνήθηκαν οι υπόλοιπες υποθέσεις. Και όσες ερευνήθηκαν -όπως εκείνη του Γιάννη Καΐλη- πάλι αρχειοθετήθηκαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.
Πέρα από τους νεκρούς του Πολυτεχνείου που επαληθευμένα γνωρίζουμε από τη μελέτη του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη ποιες άλλες υποθέσεις περιλαμβάνονται στα κεφάλαια του βιβλίου;
Στο βιβλίο έχω καταγράψει όλες τις υποθέσεις στις οποίες μπόρεσα να έχω κάποια πρόσβαση. Πρόκειται για θανάτους που είτε είναι αναγνωρισμένοι ως επίσημες δολοφονίες ή θάνατοι συνεπεία αντιδικτατορικής δράσης. Τις περιπτώσεις θανάτων που κρίθηκαν ύποπτοι από τις οικογένειες και το κατήγγειλαν άσχετα ποια ήταν η έκβαση στη συνέχεια. Όσα αναφέρθηκαν στον τύπο, τον αντιδικτατορικό τύπο του εξωτερικού και τον «παράνομο» εγχώριο τύπο της εποχής. Όσες υποθέσεις βγήκαν στη Μεταπολίτευση, τους θανάτους στην εξορία συνεπεία κακουχιών ή ελλιπούς ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Τις εξαφανίσεις. Τους νεκρούς του βασιλικού αντιπραξικοπήματος, που παρότι είναι επίσημοι δεν καταγράφονται σχεδόν ποτέ και πουθενά. Και περιπτώσεις θανάτων που αναφέρθηκαν στη βιβλιογραφία ή στον τύπο χωρίς να αποδειχθούν, παραμένοντας έτσι ερευνητικώς ανοιχτές.
Αξίζει λοιπόν να καταγραφούν διότι όσοι ζουν και ήταν μάρτυρες γεγονότων βρίσκονται πλέον στην τρίτη ηλικία. Εγώ βέβαια στις περιπτώσεις ύποπτων θανάτων δεν παίρνω συγκεκριμένη θέση, παρόλο που έχω σχηματισμένη άποψη. Απλώς καταγράφω την επίσημη εκδοχή και όσα υποστηρίζουν οι οικογένειες και νομίζω ότι ο αναγνώστης βγάζει από μόνος του το συμπέρασμά του.
Από τους θανάτους που έχουν καταγραφεί -ύποπτους και μη- ποιους ανθρώπους τιμώρησε τελικά το ελληνικό κράτος και με τι ποινές;
Νιώθω ότι πρακτικά τιμωρήθηκαν όσοι δεν μπορούσαν να μην τιμωρηθούν. Καταρχάς, γίνανε τρεις δίκες και είναι χαρακτηριστικό ότι η δίκη της Χούντας έγινε με πρωτοβουλία ιδιώτη -του Λυκουρέζου και κάποιων άλλων δικηγόρων- και όχι του κράτους. Αλλά ακόμη και αυτοί που τιμωρήθηκαν σε πρώτο βαθμό -όποιες ποινές και να πήραν- στο Εφετείο οι ποινές τους πέσανε έως και εξαφανίστηκαν. Επίσης, οι βασανιστές στην πραγματικότητα δεν τιμωρήθηκαν, πέρα από τους επικεφαλής τους.
Υπάρχει και κάτι άλλο το οποίο θέλω να πω και έχει πολύ μεγάλη αξία. Όταν δολοφονείται στη Θεσσαλονίκη ο Γιάννης Χαλκίδης από την αστυνομία, την επόμενη χρονιά το 1968 δόθηκαν έπαινοι από την αστυνομία σε όσους συμμετείχαν στην επιχείρηση της δολοφονίας του. Εκεί διαγκωνίζονταν οι αστυνομικοί για το ποιος είχε λάβει μέρος στην επιχείρηση. Όταν όμως στη Μεταπολίτευση βρέθηκαν κατηγορούμενοι για τη δολοφονία αυτή, όλοι «έδειχναν» ο ένας τον άλλον. Όλη η ανδρεία τους και η λεβεντιά τους εξαντλήθηκε σε εκείνο το περιθώριο που ήταν «μέσα στα πράγματα». Όταν πλέον έπρεπε να λογοδοτήσουν δεν υπήρχε ούτε λεβεντιά, ούτε τίποτα, υπήρχε μόνο αποφυγή της ευθύνης.
Άρα, αυτό που συζητάμε είναι ότι στην πραγματικότητα πολλοί από τους θύτες δεν οδηγήθηκαν ποτέ στη δικαιοσύνη, αλλά συνέχισαν κανονικά τη ζωή τους στη Μεταπολίτευση χωρίς να τους ενοχλεί κανείς.
Ναι, αυτό ισχύει για τους βασανιστές, τους δολοφόνους, ακόμα και τους ιατροδικαστές που έκαναν αποδεδειγμένα λανθασμένες ιατροδικαστικές εκθέσεις. Και ενώ βλέπουμε ότι ο Πεσλής, ο Διομήδης Κομνηνός ή άλλα πρόσωπα δεν αφέθηκαν καν να ενηλικιωθούν ποτέ, ο θάνατός τους και «ενηλικιώθηκε» και ξεχάστηκε. Εδώ ακριβώς είναι και το ζήτημα που θέλω να θέσω με το βιβλίο. Πρέπει να θυμόμαστε. Το οφείλουμε και στους ανθρώπους που χάθηκαν σαν τιμή, αλλά και στις οικογένειές τους που βίωσαν έναν ανείπωτο πόνο που δεν μπορεί ποτέ κανείς να καταλάβει το εύρος του αν δεν είναι μέσα στην οικογένεια.
Στο βιβλίο σου μιλάς για παρακολουθήσεις ανθρώπων λόγω της συμμετοχής τους στο Πολυτεχνείο ή για την αντιδικτατορική τους δράση ευρύτερα, όπως επίσης και για συστηματικές απειλές σε βάρος συγγενών τους. Θα ήθελες να μας πεις περισσότερα;
Πολλοί συγγενείς καταγγέλλουν οι ίδιοι την παρακολούθηση ή τις απειλές έμμεσες ή άμεσες που δέχτηκαν, κυρίως κατά την περίοδο εκείνη. «Μη μιλήσεις γιατί έχεις κι άλλο παιδί», χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αυτοκίνητα που τους παρακολουθούσαν. Είναι πάρα πολλά όσα που έχουν καταγγελθεί κατά καιρούς. Υπήρχαν μάλιστα και απόπειρες χρηματισμού. Το καταγγέλλει, μεταξύ άλλων, η μάνα του Μιχάλη Μυρογιάννη αυτό, υπάρχει το σχετικό απόσπασμα.
Πολλές οικογένειες προσπάθησαν επίσης -φοβούμενες τι μπορεί να τους συμβεί- να «αποχρωματίσουν» πολιτικά το γεγονός του θανάτου. Υπήρχαν άνθρωποι που τα παιδιά τους συμπεριλαμβάνονταν στις μηνύσεις της Ψυρρή και ζήτησαν να αποσυρθούν τα ονόματα των παιδιών τους. Βλέπουμε λοιπόν μια Μεταπολίτευση απρόθυμη να ρίξει φως σε όλες αυτές τις υποθέσεις. Δυστυχώς, ούτε επί ΠΑΣΟΚ προωθήθηκαν στο βάθος που έπρεπε αυτά τα θέματα. Και έτσι δε μάθαμε για πολλά άλλα πρόσωπα, γιατί οι οικογένειες δε μίλησαν. Απ’ όσο γνωρίζω δηλαδή, υπάρχουν πολλοί περισσότεροι ύποπτοι νεκροί και εξαφανίσεις την περίοδο της Χούντας. Σε μια επαρχιακή πόλη ή ένα χωριό αυτό εξηγείται πολύ εύκολα. Από την άλλη, αυτοί που μίλησαν απογοητεύτηκαν και σταμάτησαν κάποια στιγμή.
Μέχρι το τέλος του 1974 έχουμε καταγγελίες για θανάτους κυρίως στρατιωτών που οι οικογένειες καταγγέλλουν ότι το παιδί τους δεν «αυτοκτόνησε» ή δεν πέθανε από «ατύχημα», αλλά ότι δολοφονήθηκε μέσα στο στρατόπεδο ή στο χώρο που βρισκόταν. Τόσο η στρατιωτική, όσο και η δικαστική εξουσία όπως και η αστυνομία της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου δε διαφέρει ουσιαστικά σε κάτι -ούτε στα πρόσωπα- από εκείνη της Χούντας. Οπότε αυτό προσφέρει μια λογική εξήγηση.
Οι συγγενείς δεχόντουσαν απειλές με διάφορους τρόπους και από ανώνυμες «πηγές». Αυτό άλλους τους αποθάρρυνε και άλλους τους πείσμωσε. Σε κάθε περίπτωση ανεξάρτητα από την στάση που ακολούθησε η εκάστοτε οικογένεια, δεν υπήρξε δικαίωση. Οι υποθέσεις μπήκαν στο αρχείο παρά τις επίμονες προσπάθειες της δικηγόρου Ψυρρή και των οικογενειών.
Για τους συγγενείς ο χρόνος έχει κομματιαστεί σε δύο σημεία: είναι το πριν και το μετά το θάνατο του δικού τους ανθρώπου. Είναι κάτι που δεν μπορούμε να το αντιληφθούμε βιωματικά σε όλη του την πίκρα. Μέσα από το βιβλίο, θεωρώ λοιπόν ότι δίνεται μια ευκαιρία για αυτές τις οικογένειες να νιώσουν μια -ελάχιστη προφανώς- δικαίωση ότι δεν ξεχάστηκε ο δικός του άνθρωπος. Και είναι φοβερό αν το σκεφτεί κανείς ότι μιλάμε για παιδιά που δεν έφτασαν στην ηλικία μας ποτέ. Είναι άνθρωποι με όνειρα και σχέσεις που καταστράφηκαν, ζωές που κόπηκαν στη μέση γιατί κάποια όργανα της Χούντας αποφάσισαν ότι ήταν σε θέση να κρίνουν, ελέω Θεού, ποιος μπορεί να ζει και ποιος όχι.
Θα ήθελες να μας μιλήσεις για τη δράση του ΠΕΜΕ (Προοδευτική Ένωση Μητέρων Ελλάδος);
Η ΠΕΜΕ, όπως και ο ΣΦΕΑ, δημιουργήθηκαν αμέσως μετά την πτώση της Χούντας. Η ΠΕΜΕ αποτελούνταν κατά κύριο λόγο από μανάδες και άλλα συγγενικά πρόσωπα που υποστήριζαν ότι τα παιδιά τους δεν είχαν πεθάνει από αυτοκτονίες ή «ξαφνικές» ασθένειες ή ατυχήματα -όπως ισχυριζόταν η Χούντα και η επίσημη κρατική εκδοχή-, αλλά ότι είχαν δολοφονηθεί. Η ΠΕΜΕ έκανε πολύ έντονη την παρουσία της στα πρώτα ειδικά χρόνια της Μεταπολίτευσης. Πρόεδρός της ήταν η Αθηνά Παναγούλη. Η μητέρα των Παναγούληδων. Συμμετείχε επίσης η Μάρω Κωνσταντίνου, μητέρα του Γιώργου Κωνσταντίνου, -ενός εκ των λεγόμενων «ύποπτων» θανάτων- και άλλες μανάδες οι οποίες κάνανε πολλές δράσσεις, όπως για παράδειγμα απεργία πείνας έξω από το Πολυτεχνείο. Η ΠΕΜΕ προσπάθησε λοιπόν να αναδείξει τις περιπτώσεις αυτών των θανάτων, ζητώντας την απαρχειοθέτηση των υποθέσεων και την διερεύνησή τους από το κράτος. Κάτι το οποίο βέβαια δεν έγινε.
Αυτή την περίοδο είναι σε εξέλιξη κάποια γυρίσματα με βάση το βιβλίο σου. Θα ήθελες να μας πεις περισσότερα;
Με το σκηνοθέτη, το Σταύρο Στάγκο έχουμε ξεκινήσει εδώ και κάποιο διάστημα τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ που βασίζεται στο βιβλίο μου και συγκεκριμένα σε κάποιες από τις περιπτώσεις που περιγράφονται σε αυτό. Μέσα από το ντοκιμαντέρ, νομίζω ότι δίνεται άλλη μια ευκαιρία να βοηθήσουμε λίγο τη συλλογική μνήμη, την υπόθεση των θανάτων που παρέμειναν ύποπτοι, αν όχι να διευκρινιστούν, τουλάχιστον να βρουν κάποια δικαίωση, αλλά και να διερευνηθούν άλλα σημαντικά ζητήματα και προεκτάσεις. Θα ολοκληρώσουμε την ταινία μέσα στο 2027.
Άρα, το ντοκιμαντέρ θα εστιάζει στους λεγόμενους «ύποπτους» θανάτους.
Ναι, γιατί αυτοί είναι, θα λέγαμε, και οι πιο «αδικημένοι». Καμία, δικαίωση, καμία αναγνώριση, θεσμικά όργανα που σώπασαν, παρέβλεψαν, αγνόησαν. Μια κοινωνία που θέλει να πάει μπροστά κοιτάει με θάρρος τα πεπραγμένα της και αναγνωρίζει τα κακώς κείμενα, τα λάθη, ακόμα και τα εγκλήματα. Η φωνή των οικείων πρέπει ν ακουστεί. Και θα ακουστεί. Η σιωπή είναι δεύτερος θάνατος και δεν πρέπει να το επιτρέψουμε άλλο.



