Όχι επειδή βρέθηκε κάποιο θαυματουργό φάρμακο, αλλά επειδή γνωρίζουμε την αιτία του και διαθέτουμε δύο εξαιρετικά αποτελεσματικά εργαλεία: το εμβόλιο (πρωτογενής πρόληψη) και τον προληπτικό έλεγχο (δευτερογενής πρόληψη). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει ως στόχο έως το 2030: 90% των κοριτσιών πλήρως εμβολιασμένα έως τα 15, 70% των γυναικών ελεγμένες με HPV DNA test, και 90% των γυναικών με προκαρκινικές βλάβες να λαμβάνουν θεραπεία.

Η αιτία: ένας πολύ συχνός ιός

Σχεδόν όλοι οι καρκίνοι του τραχήλου οφείλονται στον ιό των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV). Ο ιός είναι εξαιρετικά συχνός και οι περισσότεροι σεξουαλικά ενεργοί άνθρωποι θα τον συναντήσουν κάποια στιγμή στη ζωή τους. Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, ο οργανισμός τον καθαρίζει μόνος του μέσα σε ένα με δύο χρόνια, χωρίς να το καταλάβουμε.

Το πρόβλημα ξεκινά όταν η λοίμωξη από έναν τύπο «υψηλού κινδύνου» (κυρίως τους τύπους 16 και 18) επιμένει. Τότε, σε βάθος ετών, μπορεί να προκαλέσει προκαρκινικές αλλοιώσεις και, αν αυτές δεν εντοπιστούν, καρκίνο. Αυτή η αργή εξέλιξη είναι ακριβώς το «παράθυρο» που μας επιτρέπει να προλαμβάνουμε, και όπου χρειάζεται, να παρεμβαίνουμε. Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι ο HPV δεν αφορά μόνο τις γυναίκες, αλλά ευθύνεται για περίπου 5% όλων των καρκίνων παγκοσμίως, μεταξύ αυτών και καρκίνων του στοματοφάρυγγα και του πρωκτού στους άνδρες.

Πρωτογενής πρόληψη: το εμβόλιο λειτουργεί

Το εμβόλιο κατά του HPV κυκλοφορεί εδώ και σχεδόν 20 χρόνια, και πλέον δεν μιλάμε για θεωρητικά οφέλη αλλά για πραγματικά δεδομένα από ολόκληρους πληθυσμούς:

• Στη Σουηδία, μελέτη σε σχεδόν 1,7 εκατομμύρια γυναίκες έδειξε ότι όσες εμβολιάστηκαν πριν τα 17 είχαν 88% μικρότερο κίνδυνο καρκίνου τραχήλου, ενώ όσες εμβολιάστηκαν από 17 έως 30 ετών είχαν περίπου τον μισό κίνδυνο σε σχέση με τις ανεμβολίαστες.
• Στην Αγγλία, σε όσες εμβολιάστηκαν σε ηλικία 12–13 ετών, ο καρκίνος τραχήλου ήταν 84% λιγότερος και οι προκαρκινικές βλάβες υψηλού βαθμού 94% λιγότερες. Το όφελος αφορούσε όλα τα κοινωνικοοικονομικά στρώματα, και έως το 2020 είχαν αποτραπεί περίπου 690 καρκίνοι.
• Στη Σκωτία, σε όλες τις γυναίκες που εμβολιάστηκαν στα 12–13 έτη, δεν καταγράφηκε ούτε μία περίπτωση καρκίνου τραχήλου έως το τέλος της παρακολούθησης.
• Το εμβόλιο σώζει πλέον και ζωές. Στην Αγγλία, την περίοδο 2020–2024 δεν πέθανε καμία γυναίκα 20–24 ετών από καρκίνο τραχήλου, ενώ με βάση τα προηγούμενα χρόνια αναμένονταν περίπου 23 θάνατοι. Συνολικά, έως το τέλος του 2024 ο εμβολιασμός συνδέθηκε με περίπου 200 λιγότερους θανάτους. Στις ΗΠΑ, η θνησιμότητα σε γυναίκες κάτω των 25 ετών μειώθηκε κατά 62% μέσα σε λίγα χρόνια, καθώς οι πρώτες εμβολιασμένες γενιές μεγάλωναν.

Το κοινό μήνυμα είναι σαφές: το εμβόλιο προστατεύει περισσότερο όταν γίνεται πριν από την πρώτη έκθεση στον ιό. Γι' αυτό συστήνεται σε αγόρια και κορίτσια στην αρχή της εφηβείας, πριν ξεκινήσει η σεξουαλική τους ζωή, αν και μπορεί να ωφελήσει και μεγαλύτερες ηλικίες. Στην Ελλάδα, το εμβόλιο παρέχεται δωρεάν σε κορίτσια και αγόρια 9–14 ετών μέσω του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών (η αναπλήρωση για 15–18 ετών ισχύει προς το παρόν έως το τέλος του 2026). Παρ' όλα αυτά, η εμβολιαστική κάλυψη παραμένει γύρω στο 50% στα κορίτσια και κάτω από 30% στα αγόρια, πολύ μακριά από τον στόχο του 90%. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη για την Ελλάδα, με τα σημερινά ποσοστά εμβολιασμού και ελέγχου η χώρα μας δεν αναμένεται να πετύχει την εξάλειψη του καρκίνου τραχήλου ούτε έως το 2125. Αν όμως η εμβολιαστική κάλυψη φτάσει το 90% και η συμμετοχή στον προληπτικό έλεγχο το 75% έως το 2028, ο στόχος μπορεί να επιτευχθεί έως το 2047.

Δευτερογενής πρόληψη: από το τεστ Παπανικολάου στο HPV DNA test

Το τεστ Παπανικολάου, μια ελληνική συμβολή στην παγκόσμια ιατρική, έσωσε εκατομμύρια ζωές, αφού όπου εφαρμόστηκε οργανωμένα, η συχνότητα του καρκίνου τραχήλου μειώθηκε δραματικά. Το τεστ Παπανικολάου εξετάζει τα κύτταρα του τραχήλου και εντοπίζει αλλοιώσεις που έχουν ήδη δημιουργηθεί.

Το HPV test ανιχνεύει τον ίδιο τον ιό που προκαλεί αυτές τις αλλοιώσεις. Έτσι μας δείχνει ποιες γυναίκες κινδυνεύουν, συχνά πριν εμφανιστεί οποιαδήποτε αλλαγή στα κύτταρα. Η δειγματοληψία είναι ίδια με του τεστ Παπανικολάου και εξίσου απλή.

Η διαφορά στην πράξη είναι σημαντική. Ανάλυση τεσσάρων μεγάλων ευρωπαϊκών τυχαιοποιημένων μελετών, με περισσότερες από 176.000 γυναίκες, έδειξε ότι ο έλεγχος με HPV test προσφέρει 60–70% μεγαλύτερη προστασία από τον διηθητικό καρκίνο τραχήλου σε σύγκριση με έλεγχο μόνο με το τεστ Παπανικολάου. Επιπλέον, ένα αρνητικό HPV test δίνει πολύ μεγαλύτερη ασφάλεια. Γι’ αυτό οι νέες ευρωπαϊκές συστάσεις προτείνουν όλα τα προγράμματα ελέγχου να βασίζονται πλέον στο HPV test.

Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα

Μέσω του προγράμματος «Προλαμβάνω» του Υπουργείου Υγείας, ο έλεγχος είναι δωρεάν για όλες τις γυναίκες 21 έως 65 ετών με ΑΜΚΑ, ασφαλισμένες ή ανασφάλιστες:

• 21–29 ετών: τεστ Παπανικολάου ανά τρία χρόνια.
• 30–65 ετών: HPV DNA test ανά πέντε χρόνια.

Αν το αποτέλεσμα δείξει κάποιο εύρημα, ακολουθεί επίσκεψη σε γυναικολόγο για περαιτέρω διερεύνηση με κολποσκόπηση και, εφόσον χρειαστεί, βιοψία.

Στην καθημερινή πρακτική, πολλές γυναίκες κάνουν τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο, στο πλαίσιο της ετήσιας γυναικολογικής εξέτασης. Τα διαστήματα του προγράμματος βασίζονται στις ευρωπαϊκές οδηγίες και είναι ασφαλή για γυναίκες με φυσιολογικά αποτελέσματα. Η ετήσια επίσκεψη στον γυναικολόγο παραμένει όμως χρήσιμη, γιατί δεν αφορά μόνο τον τράχηλο. Το πόσο συχνά χρειάζεται εξέταση του τραχήλου το αποφασίζει ο γυναικολόγος, ανάλογα με το ιστορικό της κάθε γυναίκας.

«Βγήκα θετική στον HPV. Πρέπει να ανησυχώ;»

Είναι η ερώτηση που ακούμε πιο συχνά στο ιατρείο. Η απάντηση είναι όχι, δεν σημαίνει ότι έχετε καρκίνο. Σημαίνει ότι ο ιός είναι παρών και ότι χρειάζεται πιο στενή παρακολούθηση. Οι περισσότερες λοιμώξεις υποχωρούν μόνες τους. Ανάλογα με τον τύπο του ιού και το αποτέλεσμα της κυτταρολογίας, ο γυναικολόγος θα προτείνει είτε επανέλεγχο είτε κολποσκόπηση. Ακόμη κι αν βρεθεί προκαρκινική αλλοίωση, η θεραπεία της είναι απλή και εξαιρετικά αποτελεσματική. Το σημαντικό είναι να μη χαθεί η επόμενη επίσκεψη. Επιπλέον, ένα θετικό HPV test δεν αποκλείει τον εμβολιασμό: σύμφωνα με την Ελληνική Μαιευτική και Γυναικολογική Εταιρεία, ο εμβολιασμός συστήνεται ακόμη και με θετικό τεστ, ενώ δεν χρειάζεται HPV test πριν από το εμβόλιο. Συζητήστε με τον γυναικολόγο σας αν ενδείκνυται στη δική σας περίπτωση.

Εμβόλιο και έλεγχος: όχι «ή», αλλά «και»

Μια συχνή παρανόηση είναι ότι όποια έχει εμβολιαστεί δεν χρειάζεται πλέον έλεγχο. Δεν ισχύει. Το εμβόλιο δεν καλύπτει όλους τους τύπους του ιού, και πολλές γυναίκες εμβολιάστηκαν σε ηλικία που μπορεί να είχαν ήδη εκτεθεί. Η πρωτογενής και η δευτερογενής πρόληψη λειτουργούν συμπληρωματικά, και μόνο μαζί μπορούν να οδηγήσουν στην εξάλειψη της νόσου.

Τρία μηνύματα για να κρατήσετε

1. Εμβολιάστε τα παιδιά σας, κορίτσια και αγόρια, ιδανικά σε ηλικία 9–11 ετών. Είναι δωρεάν και είναι το πιο αποτελεσματικό εμβόλιο κατά του καρκίνου που διαθέτουμε.
2. Μάθετε ποια εξέταση σας αντιστοιχεί ανάλογα με την ηλικία σας και κάντε την, ακόμη κι αν είστε εμβολιασμένη.
3. Ένα θετικό αποτέλεσμα δεν είναι διάγνωση καρκίνου. Είναι η ευκαιρία να τον προλάβουμε πριν εμφανιστεί.

Βιβλιογραφία

1. Lei J, Ploner A, Elfström KM, et al. HPV vaccination and the risk of invasive cervical cancer. N Engl J Med. 2020;383(14):1340–1348.
2. Falcaro M, Soldan K, Ndlela B, Sasieni P. Effect of the HPV vaccination programme on incidence of cervical cancer and grade 3 cervical intraepithelial neoplasia by socioeconomic deprivation in England: population based observational study. BMJ. 2024;385:e077341.
3. Palmer TJ, Kavanagh K, Cuschieri K, et al. Invasive cervical cancer incidence following bivalent human papillomavirus vaccination: a population-based observational study of age at immunization, dose, and deprivation. J Natl Cancer Inst. 2024;116(6):857–865.
4. Sasieni P, Falcaro M. Cervical cancer mortality trends following HPV vaccination in England, 2001–24: an analysis of population-based mortality data. Lancet. 2026;408:162–168.
5. Dorali P, Damgacioglu H, Clarke MA, et al. Cervical cancer mortality among US women younger than 25 years, 1992–2021. JAMA. 2025;333(2):165–166.
6. Ronco G, Dillner J, Elfström KM, et al. Efficacy of HPV-based screening for prevention of invasive cervical cancer: follow-up of four European randomised controlled trials. Lancet. 2014;383(9916):524–532.
7. World Health Organization. Global strategy to accelerate the elimination of cervical cancer as a public health problem. Geneva: WHO; 2020.
8. Υπουργείο Υγείας. Πρόγραμμα «Προλαμβάνω» – Πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.
9. Wu S, Deng Y, Lepp T, et al. Extended follow-up of invasive cervical cancer risk after quadrivalent HPV vaccination: nationwide, register based study. BMJ. 2026;392:e087326.
10. Palmer C, Skroumpelos A, Sabale U, et al. Strategies to accelerate cervical cancer elimination in Greece: a modeling study. Front Oncol. 2025;15:1480942.
11. Ελληνική Μαιευτική και Γυναικολογική Εταιρεία (ΕΜΓΕ). Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 88: Προφυλακτικό εμβόλιο για τον ιό HPV. Ιούνιος 2026.

Αντωνία Βαρθαλίτη MD, MSc, PhDc

Μαιευτήρας – Χειρουργός Γυναικολόγος

Επιστημονική Συνεργάτης Α’ Μαιευτικής – Γυναικολογικής Κλινικής ΕΚΠΑ

InUtero | Κλινική Μητέρας - Εμβρύου