Συγκεκριμένα, οι γεννήσεις στην Ελλάδα κατά το 2025 ανήλθαν σε 65.618, καταγράφοντας μείωση κατά 4,2% σε σχέση με το 2024, όταν ήταν 68.467. Οι θάνατοι έφτασαν σχεδόν τον διπλάσιο αριθμό, καθώς ανήλθαν στους 121.841 την ίδια περίοδο.
Η γεωγραφική κατανομή
Προσεγγίζοντας γεωγραφικά τους αριθμούς, παρατηρεί κανείς ότι η κατάσταση είναι ιδιαίτερα κρίσιμη για τη βιωσιμότητα της επαρχίας. Οι μόνες περιφερειακές ενότητες που καταγράφουν αύξηση γεννήσεων για το 2025 είναι εκείνες της Κρήτης, με άνοδο 2,6%, και της Δυτικής Μακεδονίας, όπου ο ρυθμός παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητος, με άνοδο 0,1%. Η τελευταία εξέλιξη οφείλεται στο μεγάλο άλμα του 7,5% που σημειώθηκε στη Φλώρινα, ενώ οι υπόλοιπες περιοχές της ενότητας βρίσκονται επίσης σε υποχώρηση.
Η μεγαλύτερη πτώση καταγράφεται στην Περιφέρεια Ηπείρου, με 10,8%, και ακολουθούν η Πελοπόννησος με 8,2% και το Βόρειο Αιγαίο με 6,4%. Αξιοσημείωτη πτώση προκύπτει επίσης στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη (-4,2%), στην Κεντρική Μακεδονία, συμπεριλαμβανομένης της Θεσσαλονίκης (-5,8%), και στη Θεσσαλία (-5,3%). Ακόμη και περιφερειακές ενότητες που έχουν σημειώσει τα τελευταία χρόνια οικονομική άνθηση λόγω του τουρισμού, όπως το Νότιο Αιγαίο και τα Ιόνια Νησιά, καταγράφουν πτώση 3,9% και 4,5% αντίστοιχα. Πιο συγκρατημένη υποχώρηση καταγράφεται στη Στερεά Ελλάδα (-3,4%) και στη Δυτική Ελλάδα (-2,1%), ενώ στο Λεκανοπέδιο της Αττικής σημειώθηκαν σε ετήσια βάση 4% λιγότερες γεννήσεις. Από την άλλη, στους κατοίκους του εξωτερικού οι γεννήσεις αυξήθηκαν κατά 5,7%.
Ο πληθυσμός λοιπόν συρρικνώνεται σταθερά και η υποχώρηση αυτή χτυπά ιδιαίτερα την ελληνική επαρχία, η οποία βρίσκεται αντιμέτωπη με τον κίνδυνο ερήμωσης. Σε μεγάλο βαθμό, το ζήτημα αυτό είναι δομικό, λόγω της υπερσυσσώρευσης του πληθυσμού και της οικονομικής ζωής στην πρωτεύουσα.
Η μάχη επιβίωσης των περιφερειακών πανεπιστημίων
Και η εικόνα αυτή δεν αφορά μόνο τη συρρίκνωση των μικρότερων πόλεων. Επηρεάζει πλέον και έναν από τους βασικούς μηχανισμούς προσέλκυσης νέου πληθυσμού στην περιφέρεια: τα πανεπιστήμια.
Το αυξημένο κόστος ζωής λόγω των παρατεταμένων πληθωριστικών πιέσεων και η έκρηξη των τιμών των ενοικίων λόγω της βραχυχρόνιας μίσθωσης καθιστούν σε πολλές περιπτώσεις ουσιαστικά απαγορευτική την επιλογή σπουδών στην περιφέρεια. Στα Χανιά, για παράδειγμα, πολλοί φοιτητές στρέφονται ολοένα και περισσότερο στη λύση της συγκατοίκησης, ώστε να αντεπεξέλθουν στο κόστος, ενώ δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εκείνες που νοικιάζουν σπίτι μόνο τους χειμερινούς μήνες και αναγκάζονται στη συνέχεια να φύγουν και να επανέρχονται μόνο σε περίοδο εξεταστικής, ώστε το ακίνητο να διατεθεί σε τουρίστες. Το συγκεκριμένο φαινόμενο αφορά κι άλλα περιφερειακά πανεπιστήμια, ειδικά σε δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς.
Την προσοχή τράβηξε πρόσφατα ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών, Χρήστος Μπούρας, ο οποίος ανέφερε στην ΕΡΤ ότι ο συνδυασμός της ακρίβειας, της αύξησης των ενοικίων και της εισόδου των ιδιωτικών πανεπιστημίων έχει οδηγήσει εισακτέους να μην εγγράφονται ακόμη και σε σχολές όπως η Ιατρική. Ο κ. Μπούρας πήγε μάλιστα το πρόβλημα ένα βήμα παραπέρα, τονίζοντας πως η δημογραφική κρίση, σε συνδυασμό με την ακρίβεια και τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, απειλεί τη βιωσιμότητα πολλών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της περιφέρειας, τα οποία αναγκάζονται να επενδύσουν πλέον στην προσέλκυση φοιτητών από το εξωτερικό, ώστε να καλυφθεί το κενό. Έκανε επίσης λόγο για ανάγκη αναδιάρθρωσης του χάρτη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, με πιθανές συγχωνεύσεις τμημάτων, καθώς τη δεκαετία του 2040 το πρόβλημα θα είναι ακόμη οξύτερο, αν δεν ληφθούν εγκαίρως μέτρα.
Το ζήτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο τη βιωσιμότητα των ίδιων των πανεπιστημίων. Η σταδιακή συρρίκνωση του φοιτητικού πληθυσμού σημαίνει λιγότερους νέους ανθρώπους στις περιφέρειες και, μακροπρόθεσμα, μικρότερη δεξαμενή εργατικού δυναμικού για κρίσιμους τομείς της ελληνικής οικονομίας.
Η ίδρυση πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στην επαρχία τη δεκαετία του '60 και του '70 δεν ήταν τυχαία. Είχαν στόχο την αποκέντρωση και την περιφερειακή ανάπτυξη. Εντούτοις, διαχρονικά οι πόλεις αυτές είχαν δυσκολίες να κρατήσουν στις περιοχές τους, σε μόνιμη βάση, τους αποφοίτους τους, λόγω της έλλειψης προοπτικών και των ευρύτερων προβλημάτων στη σύνδεση εκπαίδευσης και παραγωγής. Τα τελευταία χρόνια, καταβάλλονται κάποιες προσπάθειες για την περαιτέρω βελτίωση της κατάστασης, όπως με το τεχνολογικό hub των Ιωαννίνων, ωστόσο αυτές δεν είναι αρκετές.
Δυσοίωνα σενάρια
Η μη αντίληψη αυτής της πραγματικότητας από την κεντρική πολιτική σκηνή φανερώνει την έλλειψη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Τα αποσπασματικά μέτρα δεν αναμένεται να προσδώσουν κάποιο ουσιαστικό όφελος. Αντίθετα, αυξάνουν τον κίνδυνο οικονομικών κραδασμών, για παράδειγμα στη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος. Μία εν μέρει λύση θα ήταν ένα πρόγραμμα ομαλής ένταξης και ενσωμάτωσης μεταναστών. Αυτό, ωστόσο, απορρίπτεται από τη σημερινή κυβέρνηση και ελάχιστα αναδεικνύεται από την αντιπολίτευση.
Σε κάθε περίπτωση, η αντιμετώπιση της δημογραφικής κρίσης και των οικονομικών της επιπτώσεων απαιτεί ένα εθνικό στρατηγικό πλάνο υπερκομματικής αποδοχής, ο κορμός του οποίου θα υπηρετείται σταθερά και θα προσαρμόζεται με μικρές βελτιωτικές παρεμβάσεις τις επόμενες δεκαετίες, όπως τονίζουν αναλυτές. Μια τέτοια συζήτηση, όμως, δεν βρίσκεται στις προτεραιότητες της πολιτικής, παρά τα καμπανάκια όπως εκείνα του κ. Μπούρα ή φορέων του παραγωγικού κλάδου, όπως του ΙΟΒΕ.
Σήμερα ο πληθυσμός της Ελλάδας βρίσκεται, με βάση στοιχεία της Eurostat, στα 10,4 εκατομμύρια. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που προκύπτουν από σχετικές μελέτες, έως το 2100 θα μπορούσε να καταγραφεί πτώση της τάξης του 30%, στα 7,5 εκατομμύρια. Άλλα σενάρια προβλέπουν ακόμη μεγαλύτερη υποχώρηση, έως και στα 5,7 εκατομμύρια, αν δεν υπάρξουν μέτρα ενσωμάτωσης μεταναστών. Πρόκειται χωρίς αμφιβολία για εκτιμήσεις που, εφόσον επιβεβαιωθούν, θα έχουν ιδιαίτερα σοβαρές και επικίνδυνες προεκτάσεις για την οικονομία και την κοινωνική συνοχή της χώρας.
