Στη σύνοδο κορυφής των ηγετών των κρατών-μελών της ΕΕ την Πέμπτη (15/10), ο Κόστα – ο οποίος, σε αντίθεση με τις περισσότερες ισχυρές πολιτικές προσωπικότητες της σημερινής Ευρώπης, προέρχεται από τον χώρο των Σοσιαλιστών – δέχθηκε την πιο σφοδρή κριτική από τότε που ανέλαβε την προεδρία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, πριν από σχεδόν δύο χρόνια, όπως μεταδίδει το Poltico. Στο επίκεντρο της δυσαρέσκειας βρέθηκε ο χειρισμός του σε δύο διαφορετικές διαπραγματεύσεις: για τον περιορισμό των τιμών της ενέργειας και για τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της ΕΕ.
Οι κυβερνήσεις προσδοκούσαν ότι και στις δύο συζητήσεις θα καταγραφόταν πρόοδος κατά τη διήμερη σύνοδο, η οποία επρόκειτο να συνεχιστεί και την Παρασκευή. Αντί γι’ αυτό, το αποτέλεσμα ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, στασιμότητα και, στη χειρότερη, εντεινόμενες διαιρέσεις. Όλα αυτά έπειτα από 14 ώρες συνομιλιών, με ελάχιστα απτά αποτελέσματα.
Όσο περισσότερο διαρκούν οι διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό, τόσο «περισσότερες δυσκολίες θα αντιμετωπίζουμε», δήλωσε στο POLITICO ο Φινλανδός πρωθυπουργός Πέτερι Όρπο. «Πρέπει, επομένως, να εργαστούμε για να βρούμε λύση μέσα στη φετινή χρονιά. Κατανοώ πολύ καλά ότι είναι δύσκολο. Πρόκειται για μια τεράστια πρόκληση».
Οι διακυβεύσεις δύσκολα θα μπορούσαν να είναι μεγαλύτερες. Η ΕΕ επιδιώκει επειγόντως να αντιμετωπίσει την κρίση του κόστους ζωής και να καταλήξει σε συμφωνία για τον προϋπολογισμό προτού οι εθνικές εκλογές του επόμενου έτους καταστήσουν ακόμη δυσκολότερη την επίτευξή της.
Η έλλειψη ενότητας μεταξύ των 27 κρατών-μελών γίνεται ακόμη πιο εμφανής σε μια περίοδο κατά την οποία ο Ντόναλντ Τραμπ προβαίνει σε κινήσεις που ευνοούν τη Ρωσία στον πόλεμο της Ουκρανίας, η ευρωπαϊκή οικονομία δυσκολεύεται να ανταγωνιστεί την Κίνα και οι αντιευρωπαϊκές εθνικιστικές δυνάμεις πλησιάζουν όλο και περισσότερο στην εξουσία στις μεγαλύτερες πρωτεύουσες της Ευρώπης.
Και οι 16 διπλωμάτες και αξιωματούχοι που μίλησαν στο POLITICO για το συγκεκριμένο δημοσίευμα ζήτησαν να διατηρηθεί η ανωνυμία τους, ώστε να μπορούν να τοποθετηθούν ελεύθερα για ένα ευαίσθητο ζήτημα. Όλοι είτε βρίσκονταν στην αίθουσα της συνόδου την Πέμπτη είτε είχαν ενημερωθεί αμέσως μετά από ηγέτες που συμμετείχαν στις συζητήσεις. Οι περισσότεροι άσκησαν κριτική στον Κόστα, αν και ορισμένοι εξέφρασαν πιο θετικές απόψεις.
Ο εκπρόσωπος του Κόστα αρνήθηκε να σχολιάσει.
Τέλμα στις διαπραγματεύσεις
Ο Κόστα, πρώην πρωθυπουργός της Πορτογαλίας, έχει επιλεγεί από τους Ευρωπαίους ηγέτες για να προεδρεύει στις συνόδους τους και να τους συντονίζει, ώστε να καταλήγουν σε συμφωνίες.
Οι αξιωματούχοι στις Βρυξέλλες θεωρούν ότι ο Κόστα εισέρχεται σε μια καθοριστική περίοδο της θητείας του, καθώς προσπαθεί να υπερβεί τις βαθιές διαφωνίες για τον προϋπολογισμό. Σύμφωνα με αξιωματούχους, θεωρείται ευρέως πιθανό να επιδιώξει την επανεκλογή του για δεύτερη θητεία διάρκειας δυόμισι ετών, το επόμενο έτος.
Η σύνοδος της Πέμπτης κυριαρχήθηκε από τις διαφωνίες γύρω από τη δεύτερη φάση του ευρωπαϊκού συστήματος τιμολόγησης των εκπομπών άνθρακα, γνωστού ως ETS2.
Η αντιπαράθεση για το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών – τόσο για το υφιστάμενο σύστημα όσο και για τη δεύτερη εκδοχή του, η οποία έχει ήδη θεσμοθετηθεί και προβλέπει την επιβολή τιμής στις εκπομπές άνθρακα από τη θέρμανση και τις μεταφορές από το 2028 – περιπλέχθηκε τόσο πολύ, ώστε ο Κόστα αναγκάστηκε να ακυρώσει την προγραμματισμένη συνέντευξη Τύπου της συνόδου και να μεταθέσει τις συζητήσεις για μετά το δείπνο.
Τρεις Ευρωπαίοι διπλωμάτες δήλωσαν στο POLITICO ότι οι συνομιλίες είχαν μετατραπεί σε «χάος».
Δύο στρατόπεδα
Η σύγκρουση έφερε αντιμέτωπο έναν συνασπισμό αποτελούμενο από τη Γερμανία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Πορτογαλία, τις σκανδιναβικές χώρες και την Ολλανδία με ένα πιο ανυποχώρητο μπλοκ, στο οποίο συμμετείχαν η Ιταλία, η Ουγγαρία, η Τσεχία, η Σλοβακία και η Πολωνία – χώρες που συνδέονται πολιτικά με την ομάδα του Βίσεγκραντ.
Η αντιπαράθεση έγινε ιδιαίτερα έντονη, καθώς ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς εξοργίστηκε με αυτό που το Βερολίνο εξέλαβε ως αδιαλλαξία της Ιταλίδας πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι.
Σύμφωνα με πέντε διπλωμάτες, η Ρώμη και οι χώρες της ομάδας του Βίσεγκραντ ζητούσαν να αναβληθεί η εφαρμογή του ETS2, λόγω της επιβάρυνσης που θα επέφερε στους λογαριασμούς ενέργειας.
Δύο διπλωμάτες από διαφορετικά κράτη-μέλη ανέφεραν ότι οι ηγέτες ήταν εξοργισμένοι με τον Κόστα, επειδή επέτρεψε στις συνομιλίες να εκτροχιαστούν.
Παρότι το προσχέδιο των συμπερασμάτων που είχε διαμορφωθεί πριν από τη σύνοδο δεν προέβλεπε αναθεώρηση του ETS2, τα κράτη επιχείρησαν να επανεξετάσουν τη νομοθεσία μέσα στην αίθουσα της συνόδου, με αποτέλεσμα ο Κόστα να χάσει τον έλεγχο της διαδικασίας, σύμφωνα με έναν από τους διπλωμάτες.
«Ο Κόστα θέλει τα συμπεράσματα να είναι έτοιμα ήδη από τις προπαρασκευαστικές συναντήσεις των πρεσβευτών και να μην ανοίγουν ξανά κατά τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου», δήλωσε ο διπλωμάτης. «Δεν του αρέσει να συντάσσονται τα κείμενα επί τόπου».
Ένας άλλος διπλωμάτης έκανε λόγο για «τεράστια απογοήτευση», χαρακτηρίζοντας τη διαμάχη για τη διατύπωση της ενεργειακής πολιτικής «απίστευτο χάος».
«Συνέχισαν απλώς να προωθούν τα ιταλικά προσχέδια, αγνοώντας τα κείμενα που είχαν υποβάλει νωρίτερα άλλες χώρες, χωρίς, όπως φαινόταν, να κατανοούν τις πολιτικές αποχρώσεις ολόκληρης της συζήτησης για το ETS», πρόσθεσε.
Ένας ακόμη διπλωμάτης κατηγόρησε τον Κόστα ότι «έχασε τον έλεγχο της αίθουσας», υποστηρίζοντας πως δεν κατάφερε να παρακολουθήσει τις προτεινόμενες τροποποιήσεις και να τις παρουσιάσει εγκαίρως στους Ευρωπαίους ηγέτες. Ως αποτέλεσμα, οι ηγέτες συνέχισαν να συζητούν χωρίς να έχουν μπροστά τους όλες τις προτάσεις, γεγονός που συνέβαλε στην παράταση των διαπραγματεύσεων πέρα από τα μεσάνυχτα.
Ένας διπλωμάτης και ένας αξιωματούχος της ΕΕ συνέκριναν χωριστά τον Κόστα με τους δύο προκατόχους του: τον Σαρλ Μισέλ, τον οποίο οι κυβερνήσεις επέκριναν συχνά για την έλλειψη ικανότητας επίτευξης συμφωνιών, και τον Ντόναλντ Τουσκ, ο οποίος απολάμβανε ευρείας υποστήριξης καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας του.
«Την Πέμπτη ο Κόστα τα πήγε χειρότερα από τον Σαρλ Μισέλ», δήλωσε ο διπλωμάτης.
Ο αξιωματούχος της ΕΕ πρόσθεσε ότι «υπάρχει απογοήτευση επειδή τα πράγματα δεν αντιμετωπίζονται με λίγο πιο “τουσκικό” τρόπο».
Ο αμερόληπτος διαμεσολαβητής
Η δυσαρέσκεια δεν περιορίστηκε στη συζήτηση για την ενέργεια. Αν και οι κυβερνήσεις δεν περίμεναν να υπάρξει σημαντική πρόοδος για τον προϋπολογισμό της ΕΕ την Πέμπτη, έχουν αρχίσει να εκφράζουν αμφιβολίες και για τον τρόπο με τον οποίο ο Κόστα χειρίζεται αυτό το ζήτημα.
Ο Κόστα έχει θέσει ως στόχο να επιτευχθεί συμφωνία έως το τέλος του έτους. Στο πλαίσιο του ρόλου του, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου οφείλει να λειτουργεί ως αμερόληπτος διαμεσολαβητής και να διευκολύνει την επίτευξη συμφωνίας μεταξύ των 27 κυβερνήσεων.
Ωστόσο, οι χώρες της βόρειας Ευρώπης ανησυχούν ότι ευνοεί τις χώρες του Νότου, σύμφωνα με τέσσερις ακόμη διπλωμάτες της ΕΕ.
Ένας διπλωμάτης κατηγόρησε τον Κόστα ότι είναι διπρόσωπος και ότι δεν λειτουργεί ως αμερόληπτος διαμεσολαβητής στις διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό.
Ένας άλλος διπλωμάτης, από χώρα που επιδιώκει τη μείωση του προϋπολογισμού, δήλωσε: «Ο Κόστα, τόσο προσωπικά όσο και πολιτικά, ανήκει στο άλλο στρατόπεδο».
«Υπάρχει κάποιος σκεπτικισμός ως προς το πώς θα προχωρήσει από εδώ και πέρα η διαδικασία», πρόσθεσε.
Οι λεγόμενες «φειδωλές» χώρες ζητούν από τον Κόστα να προτείνει περαιτέρω περικοπές, ενόψει της έκτακτης συνόδου κορυφής για τον προϋπολογισμό, η οποία επιβεβαιώθηκε την Πέμπτη ότι θα πραγματοποιηθεί στις 26 Νοεμβρίου.
«Εξαιρετικός διαπραγματευτής»
Παρά τις επικρίσεις, πολλές κυβερνήσεις εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο Κόστα μπορεί τελικά να πετύχει τον στόχο του.
Ακόμη και όσοι αναγνωρίζουν ότι έχει τελειώσει η περίοδος της πολιτικής του «honeymoon» - η αρχική περίοδος κατά την οποία επαινούνταν ευρέως ως μια ασφαλής και αξιόπιστη επιλογή, που απέφευγε τα διπλωματικά ατοπήματα – εξακολουθούν να τον εμπιστεύονται.
Ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ υπερασπίστηκε τον Κόστα μετά την πρώτη ημέρα της συνόδου, χαρακτηρίζοντάς τον «ικανό» και «οξυδερκή». Επαίνεσε, μάλιστα, τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου επειδή, σε αντίθεση με τον Μισέλ, απέφυγε σε μεγάλο βαθμό να ανοίξει εκ νέου τη διαδικασία σύνταξης των κειμένων κατά τη διάρκεια της συνόδου.
«Ο Κόστα αποφεύγει τις διαπραγματεύσεις για τη διατύπωση των κειμένων πάνω στο τραπέζι. Αυτό συνέβαινε συνεχώς επί του προκατόχου του και εκνεύριζε αφάνταστα τους πάντες, επειδή καταλήγαμε να μένουμε εδώ μέχρι τις τρεις το πρωί συζητώντας για συλλαβές, κόμματα και λέξεις, χωρίς το επόμενο πρωί να μπορεί κανείς να διακρίνει τη διαφορά», δήλωσε ο Ντε Βέβερ.
«Στο τέλος, δεν ξέρεις καν πλέον για ποιο πράγμα διαπραγματεύεσαι».
Άλλοι διπλωμάτες υποστήριξαν ότι η αναστάτωση δεν οφειλόταν στον Κόστα, αλλά στους ίδιους τους ηγέτες που επιχείρησαν να επανεξετάσουν τη νομοθεσία για την ενέργεια, κυρίως στην Τζόρτζια Μελόνι.
«Δεν ήθελε να ανοίξει ξανά τα συμπεράσματα. Αυτό το έκαναν οι χώρες του Βίσεγκραντ και η Ιταλία», δήλωσε ένας διπλωμάτης. «Δεν βλέπω τι διαφορετικό θα μπορούσε να είχε κάνει».
Ένας άλλος αξιωματούχος της ΕΕ υπερασπίστηκε τη δυσκολία του έργου που έχει αναλάβει ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.
«Η συζήτηση για τη διατύπωση των κειμένων σε επίπεδο ηγετών δεν είναι, γενικά, η πιο εύκολη διαδικασία», σημείωσε.
Όσον αφορά την ενέργεια, ο αξιωματούχος υπογράμμισε ότι οι ηγέτες ήθελαν να εξεταστούν «δεόντως» οι διαφορετικές προτάσεις των κρατών, οι οποίες αντανακλούσαν «αντικρουόμενα συμφέροντα».
Ακόμη και ένας από τους διπλωμάτες που επέκριναν περισσότερο τις πολιτικές τοποθετήσεις του Κόστα στο ζήτημα του προϋπολογισμού αναγνώρισε ότι η συμπεριφορά του ήταν «άψογη».
«Είναι ένας εξαιρετικός διαπραγματευτής».
Οι επόμενες εβδομάδες θα δείξουν κατά πόσο αυτή η εκτίμηση ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
