Η αστική υπερθέρμανση δεν αποτελεί πλέον μια μελλοντική απειλή για τις ελληνικές πόλεις, αλλά μια πραγματικότητα που επηρεάζει ήδη την καθημερινότητα, την υγεία και την ποιότητα ζωής των κατοίκων τους. Οι παρατεταμένοι καύσωνες, οι υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες και η περιορισμένη παρουσία πρασίνου δημιουργούν ένα ολοένα πιο απαιτητικό αστικό περιβάλλον, θέτοντας νέα δεδομένα για τον σχεδιασμό και τη λειτουργία των πόλεων.
Πόσο επηρεάζει η κατασκευή και η ανακαίνιση ενός κτηρίου τη θερμική άνεση στο εσωτερικό του; Ποιες παρεμβάσεις μπορούν να περιορίσουν τη θερμοκρασία σε μια πυκνοδομημένη γειτονιά; Και πώς μπορεί η επιστημονική γνώση να μετατραπεί σε εφαρμόσιμες λύσεις;
Απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά επιχειρούν να δώσουν τρεις νέες επιστημονικές μελέτες που παρουσιάζει η DIMAND, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Πόλεων. Οι μελέτες εκπονήθηκαν σε συνεργασία με την εταιρεία ερευνών 1830 lab και ερευνητικές ομάδες του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), εστιάζοντας στους κλιματικούς κινδύνους των ελληνικών πόλεων, στις λύσεις για την αντιμετώπιση της αστικής υπερθέρμανσης και στη θερμική ανθεκτικότητα των κτηρίων στην Αττική.
Η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι πόλεις πιέζονται
Η πρώτη μελέτη, «Οι Κλιματικοί Κίνδυνοι στις Ελληνικές Πόλεις», εκπονήθηκε από ερευνητική ομάδα του Τομέα Φυσικής Περιβάλλοντος του ΕΚΠΑ υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Κωνσταντίνου Καρτάλη. Αποτυπώνει την εξέλιξη των κλιματικών συνθηκών σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Γούρνες Ηρακλείου, συνδυάζοντας ιστορικά δεδομένα με προβλέψεις έως το 2060.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι η θερμική επιβάρυνση είναι ήδη αισθητή. Συγκρίνοντας την περίοδο 2011–2022 με την περίοδο 1981–2010, η μέση θερμοκρασία αυξήθηκε κατά 0,74°C στην Αθήνα, 0,99°C στη Θεσσαλονίκη και 0,52°C στις Γούρνες Ηρακλείου.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η αύξηση των τροπικών νυχτών, κατά τις οποίες η θερμοκρασία δεν πέφτει κάτω από τους 20°C. Η Αθήνα καταγράφει κατά μέσο όρο 16,9 επιπλέον τροπικές νύχτες ετησίως, η Θεσσαλονίκη 19,7 και οι Γούρνες 18,3, σε σχέση με την περίοδο αναφοράς. Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες δυσχεραίνουν τη θερμική αποφόρτιση του οργανισμού και των κτηρίων μετά από μια ημέρα καύσωνα.
Οι προβολές για την περίοδο 2040–2060 είναι εξίσου ενδεικτικές. Ακόμη και στο μετριοπαθές κλιματικό σενάριο, η μέση θερμοκρασία εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά 1,8°C στην Αθήνα και 1,9°C στη Θεσσαλονίκη, σε σύγκριση με την περίοδο 1971–2000. Στο δυσμενές σενάριο, οι αυξήσεις φτάνουν τους 2,6°C και 2,7°C αντίστοιχα.
Η υψηλή πυκνότητα δόμησης, η περιορισμένη βλάστηση και τα υλικά που απορροφούν και αποθηκεύουν θερμότητα ενισχύουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας. Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στη δυσφορία: επηρεάζουν τη δημόσια υγεία, αυξάνουν την ενεργειακή κατανάλωση για ψύξη και επιβαρύνουν δυσανάλογα τις πιο ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες.
Πόσο ανθεκτικό είναι τελικά το κτήριό μας;
Η δεύτερη μελέτη, «Θερμική Ανθεκτικότητα Κτηρίων στην Αττική», μεταφέρει τη συζήτηση στο εσωτερικό των κτηρίων. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από την Ομάδα Ερευνών Κτηριακού Περιβάλλοντος του Τμήματος Φυσικής του ΕΚΠΑ, υπό τον συντονισμό της καθηγήτριας Μαργαρίτας – Νίκης Ασημακοπούλου, και βασίστηκε σε μετρήσεις θερμοκρασίας και υγρασίας σε 33 διαμερίσματα και χώρους γραφείων στην Αττική, από τον Ιούλιο έως τον Οκτώβριο του 2025.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η θερμική συμπεριφορά ενός κτηρίου δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη χρονολογία κατασκευής του. Ο βαθμός ανακαίνισης, ο αερισμός, ο όροφος και τα μέσα ψύξης επηρεάζουν ουσιαστικά τις εσωτερικές συνθήκες.
Χαρακτηριστική είναι η σύγκριση ενός σύγχρονου γραφείου στο Μαρούσι με ένα παλαιό, μη ανακαινισμένο γραφείο στο Γουδή. Στις 13:00 της 28ης Ιουλίου, η θερμοκρασία στον πρώτο χώρο ήταν 26,7°C, ενώ στον δεύτερο έφτασε τους 33,8°C. Η διαφορά των 7,1°C αποτυπώνει πόσο καθοριστική μπορεί να είναι η ποιότητα της κατασκευής και της ενεργειακής αναβάθμισης.
Εξίσου ενδιαφέρον είναι ότι, συγκρίνοντας δύο παλαιότερους χώρους, ο ανακαινισμένος παρουσίασε μέση θερμοκρασία χαμηλότερη κατά 2°C. Η έρευνα αναδεικνύει επίσης τη σημασία του αερισμού και των μέσων ψύξης, καθώς και τις δυνατότητες που προσφέρουν παρεμβάσεις όπως οι πράσινες οροφές.
Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν μια ουσιαστική προτεραιότητα για το ελληνικό κτηριακό απόθεμα: η ανακαίνιση, η θερμομόνωση, ο σωστός αερισμός και η ενσωμάτωση πράσινων στοιχείων δεν αποτελούν απλώς επιλογές ενεργειακής εξοικονόμησης, αλλά βασικές προϋποθέσεις θερμικής ανθεκτικότητας.
Εννέα παρεμβάσεις για πιο δροσερές πόλεις
Πέρα από το επίπεδο του μεμονωμένου κτηρίου, η αντιμετώπιση της αστικής υπερθέρμανσης απαιτεί συνολικό σχεδιασμό. Η τρίτη μελέτη, «Αστική Υπερθέρμανση: Το πρόβλημα και οι προτεινόμενες λύσεις», που εκπονήθηκε από ερευνητική ομάδα του Τομέα Φυσικής Περιβάλλοντος του ΕΚΠΑ υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Κωνσταντίνου Καρτάλη, προτείνει εννέα κατηγορίες παρεμβάσεων για την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η δημιουργία διαδρόμων αερισμού, η ενίσχυση των αστικών πάρκων και της δενδροφύτευσης, η ανάπτυξη πάρκων τσέπης, η χρήση ψυχρών υλικών σε δρόμους και πεζοδρόμια, οι πράσινες οροφές και οι πράσινοι τοίχοι, ο σχεδιασμός περιοχών τύπου superblocks, ο βιοκλιματικός σχεδιασμός κτηρίων και η αξιοποίηση της θαλάσσιας αύρας στις παράκτιες περιοχές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο «αστικός βελονισμός», δηλαδή η δημιουργία μικρών πράσινων παρεμβάσεων σε επιλεγμένα σημεία μιας γειτονιάς, όπως σχολικές αυλές, πεζοδρόμια και ελεύθεροι χώροι. Σύμφωνα με τη μελέτη, τα αστικά πάρκα εμφανίζουν κατά μέσο όρο θερμοκρασίες χαμηλότερες κατά 0,9°C την ημέρα και 1,2°C τη νύχτα σε σχέση με τον περιβάλλοντα αστικό ιστό, ενώ σε περιοχές με πυκνή βλάστηση η διαφορά μπορεί να φτάσει τους 4°C.
Οι μικροκλιματικές προσομοιώσεις αποτυπώνουν και συγκεκριμένα παραδείγματα. Στον Άγιο Διονύσιο του Πειραιά εξετάστηκε ένα υποθετικό σενάριο δημιουργίας πέντε πάρκων τσέπης σε γειτονικά σημεία, με την αξιοποίηση και τμήματος σχολικής αυλής. Η συνδυαστική παρέμβαση θα μπορούσε να μειώσει τοπικά τη θερμοκρασία έως και κατά 2°C.
Στην πλατεία Ομονοίας, αντίστοιχα, η χρήση ψυχρών υλικών στο οδόστρωμα και στα πεζοδρόμια εκτιμάται ότι θα μπορούσε να επιφέρει μείωση της θερμοκρασίας του αέρα κατά 0,3°C έως 1°C. Τα παραδείγματα δείχνουν ότι ακόμη και παρεμβάσεις περιορισμένης κλίμακας μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικά οφέλη, όταν εντάσσονται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό.
Από την επιστημονική γνώση στην πράξη
Η σύνδεση της επιστημονικής γνώσης με την πράξη αποτελεί και μία από τις βασικές προκλήσεις για τον κλάδο της ανάπτυξης ακινήτων. Ο βιοκλιματικός σχεδιασμός, η ενεργειακή απόδοση, η επανάχρηση του υφιστάμενου κτηριακού αποθέματος και η αναβάθμιση του περιβάλλοντος χώρου καλούνται πλέον να λειτουργούν συμπληρωματικά, με στόχο όχι μόνο καλύτερα κτήρια, αλλά και καλύτερες πόλεις.
Στην κατεύθυνση αυτή, η DIMAND ενσωματώνει αρχές βιώσιμου σχεδιασμού σε έργα διαφορετικής κλίμακας και χαρακτήρα, συνδέοντας τη σύγχρονη ανάπτυξη ακινήτων με την αστική αναζωογόνηση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Kaizen Campus, το οποίο διαθέτει πιστοποίηση LEED Gold και αποτυπώνει τη σημασία της περιβαλλοντικής απόδοσης στον σχεδιασμό σύγχρονων επαγγελματικών χώρων. Η πιστοποίηση αποτελεί αναγνώριση της εφαρμογής συγκεκριμένων κριτηρίων βιωσιμότητας, αναδεικνύοντας τη σημασία της συνολικής περιβαλλοντικής προσέγγισης ενός κτηριακού έργου.
Στη Θεσσαλονίκη, το HUB 26 και η ανάπλαση των πρώην εγκαταστάσεων του ζυθοποιείου ΦΙΞ, στη δυτική είσοδο της πόλης, εντάσσονται σε μια ευρύτερη προσπάθεια αναβάθμισης του αστικού περιβάλλοντος. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιοποίηση ακινήτων και περιοχών με ισχυρό ιστορικό και πολεοδομικό αποτύπωμα, καθώς η επανάχρηση και η επανένταξή τους στη σύγχρονη ζωή της πόλης μπορούν να συμβάλουν σε ένα πιο λειτουργικό και βιώσιμο αστικό μοντέλο.
Αντίστοιχα, η νέα ανάπτυξη του ακινήτου ιδιοκτησίας του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΤΕΕ) στο Μαρούσι παρουσιάζεται ως παράδειγμα ολοκληρωμένου βιοκλιματικού σχεδιασμού, που συνδυάζει τη δημιουργία σύγχρονων κτηριακών υποδομών με την περιβαλλοντική αναβάθμιση του περιβάλλοντος χώρου.
Τα παραδείγματα αυτά αναδεικνύουν διαφορετικές όψεις της βιώσιμης ανάπτυξης: από την περιβαλλοντική απόδοση ενός νέου κτηρίου έως την αξιοποίηση του υφιστάμενου κτηριακού αποθέματος και την αναβάθμιση ευρύτερων αστικών περιοχών. Παράλληλα, η ερευνητική πρωτοβουλία της DIMAND ενισχύει τη σύνδεση του σχεδιασμού με επιστημονικά δεδομένα, προσφέροντας μια βάση για την αξιολόγηση των αναγκών και των δυνατοτήτων κάθε περιοχής.
Το κοινό συμπέρασμα των τριών μελετών είναι ότι δεν υπάρχει μία μεμονωμένη λύση για τη δημιουργία ανθεκτικών πόλεων. Απαιτείται συνδυασμός παρεμβάσεων, προσαρμοσμένων στα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής, μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και συνεργασία μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Γιατί η πρόκληση της κλιματικής αλλαγής δεν αφορά μόνο το πώς θα κατασκευάζονται κτήρια που αντέχουν στις υψηλές θερμοκρασίες, αλλά το πώς θα δημιουργούμε γειτονιές και πόλεις στις οποίες οι άνθρωποι θα μπορούν να ζουν και να εργάζονται με μεγαλύτερη ασφάλεια, άνεση και ποιότητα ζωής.
