Οι αρχηγοί κρατών περίπου 50 χωρών συγκεντρώνονται στην πόλη Μπελέμ του βραζιλιάνικου Αμαζονίου για μια σύνοδο κορυφής την Πέμπτη (6/11) και την Παρασκευή (7/11), πριν από τις ετήσιες διαπραγματεύσεις για το κλίμα της Διάσκεψης των Μερών (COP) του ΟΗΕ που ξεκινούν την επόμενη εβδομάδα.

Σχεδόν όλες οι χώρες συμμετέχουν, εκτός από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ να έχει χαρακτηρίσει την επιστήμη του κλίματος «απάτη».

Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ και ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν αναμένονται στη Μπελέμ, πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη στην πολιτεία Παρά, στην βόρεια Βραζιλία και πύλη εισόδου στον Αμαζόνιο. Άλλες μεγάλες οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας και της Ινδίας, στέλνουν υφυπουργούς ή υπουργούς για το κλίμα.

Η επιλογή του Μπελέμ, μιας πόλης 1,4 εκατομμυρίων κατοίκων, οι μισοί από τους οποίους ζουν σε εργατικές γειτονιές γνωστές ως φαβέλες, ήταν αμφιλεγόμενη λόγω των περιορισμένων υποδομών της, με τις υπερβολικές τιμές των ξενοδοχείων να περιπλέκουν τη συμμετοχή μικρών αντιπροσωπειών και ΜΚΟ.

Ζοφερά τα στοιχεία για το κλίμα 30 χρόνια μετά

Καθώς οι ηγέτες συγκεντρώνονται στη Βραζιλία τρεις δεκαετίες μετά την πρώτη ετήσια διεθνή διάσκεψη για το κλίμα, τα στοιχεία που απεικονίζουν την πρόοδο στη μάχη κατά της υπερθέρμανσης του πλανήτη αφήνουν μια ζοφερή εικόνα.

Παρά τα χρόνια διαπραγματεύσεων, δεσμεύσεων και συνεδρίων, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου έχουν αυξηθεί κατά το ένα τρίτο από εκείνη την πρώτη συνάντηση, η κατανάλωση ορυκτών καυσίμων συνεχίζει να αυξάνεται, και οι παγκόσμιες θερμοκρασίες βαδίζουν προς επίπεδα που, σύμφωνα με τους επιστήμονες, θα προκαλέσουν καταστροφικές επιπτώσεις στον πλανήτη.

«Ναι, κάποια καλά έχουν προκύψει από αυτές τις συνόδους, αλλά όχι αρκετά για να εξασφαλιστεί η υπόσχεση της ζωής στη Γη», δήλωσε ο Χουάν Κάρλος Μοντερέι, ειδικός εκπρόσωπος του Παναμά για την κλιματική αλλαγή, ο οποίος ηγείται πρωτοβουλίας για απλοποίηση των σημαντικών περιβαλλοντικών συμφωνιών.

Αυτή η απαισιόδοξη εκτίμηση θέτει ένα βασικό ερώτημα ενόψει της Συνόδου 10-21 Νοεμβρίου στο Μπέλεμ της Βραζιλίας: Αποτυγχάνει η παγκόσμια διπλωματία για το κλίμα; Ή έχουν οι συναντήσεις αυτές πετύχει αποτελέσματα που τα «ωμά» στατιστικά δεν μπορούν να αποτυπώσουν;

Ο Σάιμον Στιελ, επικεφαλής της Σύμβασης-πλαισίου του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC), υποστηρίζει ότι οι ετήσιες συναντήσεις βοηθούν:«Αλλά σαφώς χρειάζονται πολλά περισσότερα, και πολύ πιο γρήγορα, καθώς οι κλιματικές καταστροφές πλήττουν κάθε χώρα».

Οι παγκόσμιες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου έχουν αυξηθεί κατά 34% από το 1995. Παρόλο που πρόκειται για πιο αργό ρυθμό από το 64% των προηγούμενων τριών δεκαετιών, εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει μια πορεία ασύμβατη με τη σταθερότητα του κλίματος, σύμφωνα με τους επιστήμονες.

«Έχουμε ακόμα χρόνο να λύσουμε αυτό το πρόβλημα. Μπορούμε ακόμα να νικήσουμε σε αυτή τη μάχη, αν κάνουμε όσα έχουμε υποσχεθεί. Πρέπει απλώς να κινητοποιηθούμε και να δράσουμε», τόνισε ο Τζον Κέρι, απεσταλμένος των ΗΠΑ για το κλίμα υπό τον πρόεδρο Τζο Μπάιντεν.

Το World Resources Institute, ερευνητικός οργανισμός για το κλίμα, ανέφερε σε έκθεσή του τον Οκτώβριο ότι οι κυβερνητικοί στόχοι για μείωση εκπομπών αερίων έως το 2035 παραμένουν ανεπαρκείς για να περιοριστεί η αύξηση της θερμοκρασίας κάτω από τους 1,5°C πάνω από τα προ-βιομηχανικά επίπεδα – το όριο που συμφωνήθηκε στη Συμφωνία του Παρισιού το 2015.

Οι παγκόσμιες θερμοκρασίες ξεπέρασαν κατά περιόδους αυτό το όριο 1,5°C, με τα έτη 2023 και 2024 να κατατάσσονται μεταξύ των πιο θερμών που έχουν καταγραφεί, αν και ο 30ετής κινητός μέσος όρος – το κριτήριο της συμφωνίας του Παρισιού, παραμένει κάτω από αυτό το επίπεδο.

«Θα υπάρξει υπέρβαση, η οποία είναι πολύ δυσάρεστη», δήλωσε ο Τζέιμς Φλέτσερ, κλιματικός απεσταλμένος της CARICOM και πρώην υπουργός Ενέργειας της Σεντ Λούσια.

«Οτιδήποτε πάνω από 1,5 βαθμό Κελσίου θα είναι καταστροφικό για τα μικρά νησιωτικά κράτη σε ανάπτυξη», πρόσθεσε.

Ο Στιελ δήλωσε στο Reuters ότι χωρίς τη διαδικασία COP, οι παγκόσμιες θερμοκρασίες θα κατευθύνονταν προς καταστροφική αύξηση 5°C, αντί για την προβλεπόμενη αύξηση κάτω των 3°C σήμερα.

Κατανάλωση ορυκτών καυσίμων και καθαρές τεχνολογίες

Η κατανάλωση ορυκτών καυσίμων, η κύρια πηγή εκπομπών, παραμένει υψηλή, ενισχυόμενη από την οικονομική ανάπτυξη και, πιο πρόσφατα, από τις ενεργειακές ανάγκες των data centers για τεχνητή νοημοσύνη. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας προβλέπει ότι η ζήτηση για άνθρακα θα παραμείνει κοντά στα ιστορικά υψηλά έως το 2027, καθώς η αυξημένη ζήτηση σε Κίνα, Ινδία και άλλες αναπτυσσόμενες χώρες αντισταθμίζει τις μειώσεις αλλού.

Από την άλλη, η υιοθέτηση ηλιακής και αιολικής ενέργειας έχει επιταχυνθεί, οι πωλήσεις ηλεκτρικών οχημάτων αυξήθηκαν παγκοσμίως, και η ενεργειακή απόδοση έχει βελτιωθεί, σύμφωνα με δεδομένα της IEA. Οι παγκόσμιες επενδύσεις σε καθαρή ενέργεια έφτασαν τα 2,2 τρισεκατομμύρια δολάρια πέρσι, ξεπερνώντας το 1 τρισεκατομμύριο που επενδύθηκε σε ορυκτά καύσιμα.

«Δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε ότι αυτές οι τεχνολογικές εξελίξεις και η πτώση τιμών για τα EVs και τις ανανεώσιμες πηγές θα συνέβαιναν πριν 10 χρόνια», δήλωσε η Τζένιφερ Μόργκαν, πρώην απεσταλμένη για το κλίμα της Γερμανίας και βετεράνος όλων των COP.

Παρόλα αυτά, η άνοδος των ανανεώσιμων πηγών και των ηλεκτρικών οχημάτων έχει κυρίως αντισταθμίσει τη ζήτηση ενέργειας παρά αντικαταστήσει τα ορυκτά καύσιμα. Στις ΗΠΑ, ο Ντόναλντ Τραμπ μείωσε τις επιδοτήσεις για αιολική και ηλιακή ενέργεια και ηλεκτρικά οχήματα, πρόσθεσε εμπόδια σε έργα ΑΠΕ και άνοιξε περισσότερες εκτάσεις για εξόρυξη και γεωτρήσεις.

Επιτυχίες και αδυναμίες

Παρά αυτά τα εμπόδια στις ΗΠΑ, η Συμφωνία του Παρισιού, ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία της διαδικασίας COP, παραμένει σε ισχύ, ακόμη και μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ κατά τα δύο θητεία του Τραμπ. Αυτό σημαίνει ότι θεωρητικά οι χώρες παραμένουν δεσμευμένες να αποτρέψουν τα χειρότερα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής.

Ωστόσο, η διαδικασία λήψης αποφάσεων με συναίνεση σε περίπου 200 κράτη έχει δεχθεί κριτική.

«Πνιγόμαστε στα έγγραφα, πνιγόμαστε στις εκθέσεις, πνιγόμαστε σε εντολές που αξιολογούνται μόνο με βάση τον αριθμό σελίδων και όχι τις ζωές που σώζουμε», είπε ο Μοντερέι. «Χρειαζόμαστε συστηματική μεταρρύθμιση».

Η Κριστιάνα Φίγκουρες, η οποία ήταν επικεφαλής των διαπραγματεύσεων του Παρισιού, πρότεινε ότι τα COP θα μπορούσαν να εξετάσουν ένα σύστημα ψηφοφορίας, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

Ταυτόχρονα, τόνισε ότι η πολιτική διαπραγμάτευση χάνει σημασία καθώς οι παγκόσμιες οικονομίες υιοθετούν τεχνολογίες καθαρής ενέργειας: «Η ώθηση για τη μετάβαση δεν προέρχεται πια από τις κυβερνήσεις, αλλά από τον ιδιωτικό τομέα, τη βιομηχανία και την ανάπτυξη τεχνολογίας».

Έφερε ως παράδειγμα την Κίνα, που ευθύνεται για το ένα τρίτο των παγκόσμιων επενδύσεων σε καθαρή ενέργεια, από ηλιακή και αιολική ενέργεια μέχρι μπαταρίες και ηλεκτρικά οχήματα.

Καταλύτης ή ένοχος;

Ορισμένοι βετεράνοι των COP υποστηρίζουν ότι η τρέχουσα διαδικασία είναι η καλύτερη για να εξασφαλιστεί ότι όλες οι χώρες έχουν φωνή σε ένα παγκόσμιο πρόβλημα.

«Δεν νομίζω ότι υπάρχουν εναλλακτικές στη διαδικασία πολυμερούς συνεργασίας», δήλωσε ο Μανουέλ Πούλγκαρ Βιντάλ, πρώην πρόεδρος του COP20 στο Περού και σήμερα διευθυντής για το κλίμα στο WWF.

Ο πρώην Αμερικανός απεσταλμένος Κέρι αναγνώρισε τις αδυναμίες αυτών των ετήσιων συνεδριάσεων, αλλά υπογράμμισε τη σημασία τους:

«Ξέρουμε ότι δεν αρκούν, αλλά το να συνεχίζουμε και να προωθούμε τη διαδικασία είναι καλύτερο από απόλυτο, απελπισμένο μηδενισμό».