Η εξουσία του βασίστηκε σε μηχανισμούς καταστολής, μαζικές εκκαθαρίσεις και στη δράση της μυστικής αστυνομίας, με αποτέλεσμα ακόμη και κορυφαία στελέχη του καθεστώτος να ζουν υπό τη συνεχή απειλή σύλληψης ή εξορίας. Το κλίμα αυτό αποτυπώθηκε δραματικά και στις τελευταίες ημέρες της ζωής του. Όταν ο Στάλιν υπέστη εγκεφαλικό το 1953 στην κατοικία του έξω από τη Μόσχα, οι συνεργάτες και οι φρουροί του δίστασαν για ώρες να καλέσουν γιατρούς, φοβούμενοι μήπως κατηγορηθούν ότι τον ενόχλησαν ή ότι συνωμοτούν εναντίον του. Την ίδια περίοδο μάλιστα βρισκόταν σε εξέλιξη η λεγόμενη Υπόθεση των Γιατρών, μια εκστρατεία διώξεων κατά ιατρών που κατηγορούνταν για υποτιθέμενη συνωμοσία κατά της σοβιετικής ηγεσίας. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η ιατρική βοήθεια καθυστέρησε σημαντικά, ενώ αρκετοί γιατροί φοβούνταν ακόμη και να αναλάβουν τη θεραπεία του. Το περιστατικό αυτό θεωρείται από πολλούς ιστορικούς χαρακτηριστικό της ατμόσφαιρας τρόμου που είχε διαμορφώσει το ίδιο το καθεστώς του Στάλιν, ακόμη και στον στενό κύκλο της εξουσίας.
Ο Στάλιν, που ανέλαβε την εξουσία μετά τον θάνατο του Βλαντίμιρ Λένιν στα μέσα της δεκαετίας του 1920, μεταμόρφωσε τη Σοβιετική Ένωση μέσα σε λίγες δεκαετίες. Μέσα από τα φιλόδοξα πενταετή οικονομικά πλάνα, την εκβιομηχάνιση και την κολεκτιβοποίηση της γεωργίας, η χώρα μετατράπηκε από μια κυρίως αγροτική οικονομία σε ισχυρή βιομηχανική δύναμη. Η ταχύτητα αυτών των αλλαγών, ωστόσο, συνοδεύτηκε από τεράστιο ανθρώπινο κόστος, καθώς εκατομμύρια άνθρωποι επηρεάστηκαν από λιμούς, διώξεις και καταναγκαστικά έργα.
Στο εσωτερικό της χώρας, το καθεστώς του Στάλιν οικοδομήθηκε πάνω σε ένα αυστηρά συγκεντρωτικό σύστημα εξουσίας. Οι πολιτικές εκκαθαρίσεις της δεκαετίας του 1930 και το δίκτυο στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας του Γκουλάγκ αποτέλεσαν βασικά εργαλεία ελέγχου της κοινωνίας. Παράλληλα, η κρατική προπαγάνδα και η ισχυρή συγκέντρωση εξουσίας στο Κομμουνιστικό Κόμμα δημιούργησαν ένα πολιτικό σύστημα όπου το κράτος είχε απόλυτη κυριαρχία στη δημόσια και οικονομική ζωή.
Η περίοδος της ηγεσίας του σημαδεύτηκε επίσης από καθοριστικές εξελίξεις στη διεθνή σκηνή. Η Σοβιετική Ένωση διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη νίκη επί της ναζιστικής Γερμανίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ήττα του Αδόφλου Χίτλερ. Η νίκη αυτή ενίσχυσε το διεθνές κύρος της χώρας και οδήγησε στην ανάδειξή της σε παγκόσμια υπερδύναμη. Η μεταπολεμική αντιπαράθεση με τη Δύση εγκαινίασε την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, που καθόρισε τις διεθνείς ισορροπίες για σχεδόν μισό αιώνα.
Στη σημερινή Ρωσία, η κληρονομιά του Στάλιν παραμένει αντικείμενο έντονης ιστορικής και πολιτικής συζήτησης. Για πολλούς αποτελεί σύμβολο αυταρχισμού και κρατικής καταστολής, ενώ για άλλους συνδέεται με την περίοδο κατά την οποία η χώρα αναδείχθηκε σε μεγάλη δύναμη και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στις παγκόσμιες εξελίξεις.
Η ηγεσία του Βλαντίμιρ Πούτιν τα τελευταία χρόνια έχει επιχειρήσει να αναδείξει κυρίως την ισχυρή κρατική διάσταση της σοβιετικής ιστορίας, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη νίκη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη σημασία της κρατικής ισχύος για τη γεωπολιτική θέση της χώρας. Στο πλαίσιο αυτό, η ιστορική μνήμη της σοβιετικής εποχής αξιοποιείται συχνά ως στοιχείο εθνικής αφήγησης και ως υπενθύμιση της περιόδου κατά την οποία η Μόσχα διαδραμάτιζε καθοριστικό ρόλο στις διεθνείς εξελίξεις.
Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα, καθώς η Ρωσία συνεχίζει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Ουκρανία και βρίσκεται σε έντονη αντιπαράθεση με τη Δύση. Σε αυτό το πλαίσιο, ιστορικά σύμβολα, αφηγήσεις και αναφορές στην εποχή της σοβιετικής ισχύος χρησιμοποιούνται συχνά στον δημόσιο λόγο για να ενισχύσουν την εικόνα μιας χώρας που διεκδικεί εκ νέου ισχυρό ρόλο στο διεθνές σύστημα.
Έτσι, δεκαετίες μετά τον θάνατό του, ο Στάλιν παραμένει μια ιστορική μορφή που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο η Ρωσία αντιλαμβάνεται το παρελθόν της, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο προβάλλει τη θέση της στον σύγχρονο κόσμο.
