Πλέον, οι ΗΠΑ του Τραμπ λειτουργούν ως παράγοντας αποσταθεροποίησης, από κοινού με άλλους αυταρχικούς ηγέτες στον κόσμο. Υπό αυτό το πρίσμα, οι Ευρωπαίοι καλούνται να αυτονομηθούν από την αμυντική τους εξάρτηση από την Ουάσιγκτον, ιδιαίτερα από τη στιγμή που ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν φαίνεται να φτάνει σύντομα στο τέλος του, παρά την έντονη διπλωματική κινητικότητα των τελευταίων μηνών. Ωστόσο, οι απόψεις ως προς το κατά πόσο ο στόχος της αυτόνομης ευρωπαϊκής άμυνας μπορεί να επιτευχθεί διίστανται.
Ρούτε: Ονειρεύεται όποιος νομίζει ότι η Ευρώπη μπορεί να αμυνθεί χωρίς τις ΗΠΑ
Σαφή και αιχμηρή θέση πήρε ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, μιλώντας τη Δευτέρα (26/1) στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ο Ρούτε απέρριψε κατηγορηματικά το ενδεχόμενο η Ευρώπη να μπορέσει να διασφαλίσει την άμυνά της χωρίς την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, δηλώνοντας ότι όσοι το πιστεύουν «ονειρεύονται».
Ο επικεφαλής της Συμμαχίας τόνισε ότι η ασφάλεια της Ευρώπης και των ΗΠΑ είναι αλληλένδετη και ότι το ΝΑΤΟ παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος της συλλογικής άμυνας. Υπογράμμισε πως, σε ένα υποθετικό σενάριο πλήρους ευρωπαϊκής αυτονόμησης, τα κράτη-μέλη θα έπρεπε να αυξήσουν δραστικά τις αμυντικές τους δαπάνες –ακόμη και σε επίπεδα κοντά στο 10% του ΑΕΠ– και να αναπτύξουν αυτόνομη πυρηνική αποτροπή, με τεράστιο οικονομικό και πολιτικό κόστος.
Η γαλλική αντίδραση: Η Ευρώπη δεν χρειάζεται κηδεμόνα
Οι δηλώσεις Ρούτε προκάλεσαν άμεση και έντονη αντίδραση από τη Γαλλία. Ο υπουργός Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό απέρριψε δημόσια τη θέση ότι η Ευρώπη είναι ανίκανη να υπερασπιστεί τον εαυτό της, υποστηρίζοντας ότι οι Ευρωπαίοι «μπορούν και πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη της ασφάλειάς τους».
Σε ανάρτησή του, ο Μπαρό έκανε λόγο για τον «ευρωπαϊκό πυλώνα του ΝΑΤΟ», σημειώνοντας ότι ακόμη και οι Ηνωμένες Πολιτείες αναγνωρίζουν την ανάγκη μιας ισχυρότερης ευρωπαϊκής συνιστώσας εντός της Συμμαχίας. Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και η πρώην πρέσβης της Γαλλίας στο ΝΑΤΟ, Μυριέλ Ντομενάκ, η οποία χαρακτήρισε τη συζήτηση περί ευρωπαϊκής αδυναμίας «λάθος ερώτημα και λάθος μήνυμα», προειδοποιώντας ότι η επίδειξη αδυναμίας ενισχύει τη ρωσική αποτρεπτική στρατηγική.
Παρέμβαση έκανε και η Γαλλίδα υπουργός Άμυνας, Κατρίν Βοτρέν, τονίζοντας ότι οι εξελίξεις καταδεικνύουν την ανάγκη ενίσχυσης του ευρωπαϊκού πυλώνα, πάντα στο πλαίσιο της Ατλαντικής Συμμαχίας.
Μπορεί πράγματι η Ευρώπη να αυτονομηθεί αμυντικά;
Πίσω από τη δημόσια αντιπαράθεση, τα δεδομένα παραμένουν αμείλικτα. Η ευρωπαϊκή ασφάλεια εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αμερικανική στρατιωτική παρουσία (περίπου 60.000 στρατιώτες) και, κυρίως, στην πυρηνική αποτροπή των ΗΠΑ. Παρά το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκοί στρατοί αριθμούν συνολικά περίπου 1,5 εκατομμύριο στρατιώτες, μόνο η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτουν πυρηνικά οπλοστάσια, σημαντικά μικρότερα από εκείνα των ΗΠΑ ή της Ρωσίας. Επιπλέον, η Ευρώπη έχει μείνει πίσω στην ανάπτυξη αμυντικής βιομηχανίας και δεν κατέχει τη σχετική τεχνογνωσία, στηριζόμενη ακόμη στις ΗΠΑ.
Εκτός αυτού, οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να εξαρτώνται από τους αμερικανικούς δορυφόρους και ιδιαίτερα από το Starlink του Ίλον Μασκ. Η σημασία του έγινε ιδιαίτερα εμφανής όταν ο Ντόναλντ Τραμπ αποφάσισε να αναστείλει την αμερικανική βοήθεια προς το Κίεβο, συμπεριλαμβανομένης και της πρόσβασης στο Starlink. Τότε, στον απόηχο της δημόσιας αντιπαράθεσής του με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι στον Λευκό Οίκο, η Ουκρανία έμεινε ουσιαστικά για περίπου μία εβδομάδα «τυφλή», εκτεθειμένη στις ρωσικές επιθέσεις. Έκτοτε, οι Ευρωπαίοι έχουν επιχειρήσει να ενισχύσουν τα δικά τους συστήματα, ώστε να περιορίσουν τη ζημιά αν ο Τραμπ τραβήξει πάλι τη πρίζα. Ωστόσο, η Ευρώπη δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να καλύψει αυτό το κενό, τουλάχιστον τη δεδομένη στιγμή.
Σημειώνεται ακόμη ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της Συνθήκης της Λισαβόνας, δεν αποτελεί στρατιωτική συμμαχία και δεν διαθέτει ενιαίο μηχανισμό διοίκησης και ελέγχου. Επιπλέον, κρίσιμα αμυντικά συστήματα παραμένουν υπό αμερικανικό έλεγχο, καθιστώντας αναπόφευκτο τον συντονισμό με την Ουάσιγκτον σε περίπτωση κρίσης.
Η χρηματοδότηση
Επιπλέον, τίθεται το κρίσιμο ζήτημα της χρηματοδότησης αυτής της ευρωπαϊκής προσπάθειας. Με τα σημερινά δεδομένα, ο μόνος δυνητικά βιώσιμος τρόπος θα ήταν η δημιουργία ενός μόνιμου χρηματοδοτικού εργαλείου, όπως το Ευρωομόλογο. Ωστόσο, μια τέτοια επιλογή προϋποθέτει εκτεταμένες διαπραγματεύσεις σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, καθώς και την οικοδόμηση πολιτικής συναίνεσης στο εσωτερικό των κρατών-μελών, προκειμένου να καμφθούν οι αντιστάσεις και να ξεπεραστούν ενδεχόμενοι νομικοί περιορισμοί.
Σε κάθε περίπτωση, η αποτρεπτική ικανότητα της Ευρώπης οφείλει να προσεγγιστεί ολιστικά - στρατιωτικά, επιχειρησιακά, δημοσιονομικά και οικονομικά - καθώς οποιαδήποτε αποσπασματική προσέγγιση θα καθιστούσε κάθε σχεδιασμό εκ προοιμίου καταδικασμένο σε αποτυχία.
Ζήτημα χρόνου το «διαζύγιο»
Η ευρωπαϊκή αυτονόμηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες στα ζητήματα άμυνας και ασφάλειας θεωρείται από τους περισσότερους αναλυτές ζήτημα χρόνου. Οι απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία ήταν ίσως το πιο καθοριστικό «καμπανάκι» και δείχνει να προσγείωσε την ευρωπαϊκή ηγεσία, έστω άτσαλα, στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα καταφέρουν να βρουν κοινό έδαφος για την υλοποίηση αυτού του εγχειρήματος.
Στα θετικά συγκαταλέγεται το γεγονός ότι, τουλάχιστον προς το παρόν, το ενδεχόμενο ενός απότομου και βίαιου «διαζυγίου» ΗΠΑ–Ευρώπης δεν διαφαίνεται άμεσα, παρά τις υπαρκτές εντάσεις, με τη Συμμαχία να υιοθετεί πιθανότατα έναν πιο ευρωκεντρικό χαρακτήρα. Παράλληλα, συζητιούνται ήδη, αν και σε πρώιμο στάδιο, προτάσεις όπως η δημιουργία μιας «ΟΝΕ» για την άμυνα ή η συγκρότηση Ευρωστρατού 100.000 ανδρών, ιδέα που προωθήθηκε πρόσφατα από τον Ευρωπαίο Επίτροπο Άμυνας, Άντριους Κομπίλιους. Ωστόσο, η πλήρης αναπλήρωση του αμερικανικού ρόλου φαντάζει εξαιρετικά δύσκολη, ιδίως στον τομέα της πυρηνικής αποτροπής. Μένει πλέον να φανεί στην πράξη αν θα υπάρξει συνεννόηση ή αν το εγχείρημα «κολλήσει» στην γραφειοκρατία των Βρυξελλών ή στους ανταγωνισμούς εντός του ευρωπαϊκού μπλοκ.
