Αν και η πρώτη εκτίμηση του αριθμού των θυμάτων θα χρειαστεί αρκετές εβδομάδες, Ισπανοί ερευνητές αποδίδουν ήδη περισσότερους από 210 θανάτους, από την Κυριακή έως και την Τετάρτη, στις υψηλές θερμοκρασίες, ενώ στη Γαλλία, μεμονωμένες τραγωδίες αρχίζουν ήδη να απασχολούν τα μέσα ενημέρωσης.

Το γεγονός ότι οι ακραίες θερμοκρασίες σκοτώνουν δε θα έπρεπε πλέον να αποτελεί είδηση για τις ευρωπαϊκές αρχές. Το 2003, ο καύσωνας προκάλεσε περίπου 70.000 θανάτους, σοκάροντας τις κυβερνήσεις και ωθώντας τες να καταρτίσουν σχέδια δράσης.

Κι όμως, δύο δεκαετίες αργότερα, οι θάνατοι από τη ζέστη εξακολουθούν να ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες κάθε χρόνο. Παρότι είναι δύσκολο να υπάρξουν ακριβή παγκόσμια στοιχεία, οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι ο αριθμός των Ευρωπαίων που χάνουν τη ζωή τους εξαιτίας της ζέστης είναι δυσανάλογα υψηλός σε σύγκριση με άλλες περιοχές του κόσμου.

Όπως επισημαίνει το Politico, η γήρανση του πληθυσμού και η ταχεία άνοδος της θερμοκρασίας σε μια ήπειρο όπου ο κλιματισμός εξακολουθεί να αποτελεί εξαίρεση είναι βασικοί παράγοντες που συμβάλλουν στον υψηλό αριθμό θυμάτων στην Ευρώπη. Ωστόσο, το βασικό πρόβλημα είναι ότι οι προσπάθειες προστασίας των Ευρωπαίων από τα ολοένα θερμότερα καλοκαίρια υπολείπονται σημαντικά όσων απαιτούνται.

«Το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης εξακολουθεί να μην είναι συστηματικά προετοιμασμένο για αυτό που πλέον αποτελεί μια επαναλαμβανόμενη κρίση», δήλωσε ο Χανς Κλούγκε, περιφερειακός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Ευρώπη, στο Politico. «Εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τη ζέστη ως ένα μετεωρολογικό φαινόμενο και όχι ως μια χρόνια απειλή για τη δημόσια υγεία».

Καθώς η κλιματική αλλαγή καθιστά τα κύματα καύσωνα συχνότερα και εντονότερα, οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη πρέπει να λάβει επειγόντως μέτρα για να προστατεύσει τους πολίτες της.

«Η ζέστη έχει αναδειχθεί στο σοβαρότερο και πιο επείγοντα κίνδυνο για την υγεία στην Ευρώπη», δήλωσε η Φλερ Μονάσο, υπεύθυνη για την Ευρώπη στο Κέντρο για το Κλίμα του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου. «Είναι κυριολεκτικά ζήτημα ζωής και θανάτου».

Μια ήπειρος που γερνά

Η ζέστη αποτελεί απειλή για την υγεία σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα σημειώνονταν παγκοσμίως περίπου 489.000 θάνατοι ετησίως που σχετίζονταν με τη ζέστη.

Ωστόσο, ο απολογισμός στην Ευρώπη φαίνεται να είναι ιδιαίτερα βαρύς. Παρότι η ήπειρος φιλοξενεί λιγότερο από το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού, αντιστοιχούσε σε περισσότερο από το ένα τρίτο των εκτιμώμενων θανάτων από τη ζέστη που κατέγραψε ο ΠΟΥ μεταξύ 2000 και 2019.

Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η θνησιμότητα που σχετίζεται με τη ζέστη έχει αυξηθεί από το 2000 και μετά.

Η κατάσταση δεν έχει βελτιωθεί ούτε στη δεκαετία του 2020. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια, περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι στην Ευρώπη έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας των υψηλών θερμοκρασιών, σύμφωνα με τον ΠΟΥ. Μόνο το 2022, πάνω από 60.000 Ευρωπαίοι πέθαναν από αιτίες που σχετίζονταν με τη ζέστη.

Ένας από τους παράγοντες που αυξάνουν τον αριθμό των θυμάτων κατά τη διάρκεια των καυσώνων είναι η γήρανση του πληθυσμού της ηπείρου.

Η υπερθέρμανση του σώματος επιβαρύνει την καρδιά και άλλα όργανα, καθώς ο οργανισμός προσπαθεί να μειώσει τη θερμοκρασία του. Οι ηλικιωμένοι, ιδιαίτερα όσοι πάσχουν από χρόνιες παθήσεις, είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι κατά τη διάρκεια των καυσώνων και αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία θυμάτων.

«Κανείς δεν περίμενε θερμοκρασίες 40 βαθμών Κελσίου ήδη από τον Ιούνιο», δήλωσε η Αλεξάντρα Καζμιέρτσακ, ειδική σε θέματα κλίματος και υγείας στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος. «Έχουμε να αντιμετωπίσουμε μια πρωτοφανή κλιματική αλλαγή. Ταυτόχρονα, έχουμε και τη δημογραφική αλλαγή... αυτοί οι δύο παράγοντες δημιουργούν την τέλεια καταιγίδα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ωστόσο, τα δημογραφικά χαρακτηριστικά από μόνα τους δεν εξηγούν τον υψηλό αριθμό θανάτων. Οι Ευρωπαίοι δυσκολεύονται επίσης περισσότερο να προστατευθούν από τη ζέστη.

Σπίτια που υπερθερμαίνονται

Τα κτίρια της Ευρώπης - όπου οι άνθρωποι περνούν περίπου το 90% του χρόνου τους - υπερθερμαίνονται.

Ειδικότερα, όπως σημειώνεται τα κτίρια της βόρειας Ευρώπης έχουν σχεδιαστεί για να διατηρούν τη θερμότητα τον χειμώνα και όχι για να παραμένουν δροσερά το καλοκαίρι. Καθώς όμως ο πλανήτης θερμαίνεται, αυτό μετατρέπεται σε σοβαρό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία.

Η Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή του Ηνωμένου Βασιλείου έχει προειδοποιήσει ότι έως το 2050 το 92% των υφιστάμενων κατοικιών ενδέχεται να υπερθερμαίνεται. Στο Παρίσι, οι χαρακτηριστικές στέγες από ψευδάργυρο μετατρέπουν τα διαμερίσματα σε πραγματικούς φούρνους.

«Χτίσαμε τις πόλεις μας για το κλίμα του παρελθόντος», δήλωσε ο Γερούν Κλουκ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών του Άμστερνταμ, ο οποίος ερευνά την ανθεκτικότητα των πόλεων στην κλιματική αλλαγή.

«Οι προσομοιώσεις μας δείχνουν ότι ολοένα και περισσότερα σπίτια θα γίνονται υπερβολικά ζεστά, ακόμη και αν τοποθετήσουμε σκίαση και εξασφαλίσουμε καλό αερισμό», πρόσθεσε. «Κάποια στιγμή στο μέλλον, αυτά τα σπίτια πιθανότατα θα χρειάζονται ενεργή ψύξη».

Παρότι η χρήση κλιματιστικών αυξάνεται, εξακολουθεί να είναι περιορισμένη στην Ευρώπη. Όπως τονίζεται μάλιστα, μόλις το ένα πέμπτο των ευρωπαϊκών νοικοκυριών διαθέτει κλιματισμό, έναντι περίπου 90% στις Ηνωμένες Πολιτείες.

«Ο υψηλός αριθμός θανάτων από τη ζέστη στην Ευρώπη οφείλεται σε συνδυασμό παραγόντων, αλλά σίγουρα ο κλιματισμός σώζει ζωές», δήλωσε η Μονάσο. «Στην Ευρώπη η κάλυψη είναι πολύ μικρότερη, και αυτό αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Η μεγαλύτερη διάδοση του κλιματισμού θα έκανε πραγματική διαφορά».

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις κατοικίες. Εργοστάσια, σχολεία, τρένα, ακόμη και νοσοκομεία, συχνά δεν διαθέτουν επαρκή μέσα ψύξης.

Στο ίδιο φόντο, οι θάνατοι που σχετίζονται με τη ζέστη στους χώρους εργασίας έχουν αυξηθεί κατά 42% στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 2000, γεγονός που ώθησε τη Συνομοσπονδία Ευρωπαϊκών Συνδικάτων να ζητήσει από τις Βρυξέλλες να θεσπίσουν υποχρεωτικά διαλείμματα δροσιάς και ανώτατα επιτρεπόμενα όρια θερμοκρασίας στους χώρους εργασίας.

Να σημειωθεί ότι αυτή την εβδομάδα, χιλιάδες σχολεία έκλεισαν λόγω των υπερβολικά υψηλών θερμοκρασιών στις αίθουσες. Το Βέλγιο απέσυρε από την κυκλοφορία τρένα χωρίς κλιματισμό, ενώ μία γαλλική κλινική ανέφερε ότι ένας ασθενής πέθανε επειδή το δωμάτιο του νοσοκομείου ήταν υπερβολικά ζεστό.

Παρότι πολλοί Ευρωπαίοι εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα τη χρήση κλιματιστικών, ανησυχώντας για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους, όλο και περισσότεροι αποδέχονται ότι είναι απαραίτητα σε κτίρια όπου δεν μπορεί να διατηρηθεί επαρκής δροσιά με άλλους τρόπους.

«Υπάρχουν πλέον χώροι όπου δεν μπορούμε να κάνουμε χωρίς κλιματισμό», παραδέχθηκε η Μαρίν Τοντελιέ, επικεφαλής των Γάλλων Πρασίνων, εν μέσω της εθνικής συζήτησης για τη χρήση των κλιματιστικών.

Ένα κλίμα που αλλάζει με ταχύτητα

Η Ευρώπη έχει λάβει ορισμένα μέτρα για την προστασία των πολιτών από τη ζέστη.

Οι περισσότερες χώρες διαθέτουν πλέον συστήματα προειδοποίησης για ακραίες θερμοκρασίες με χρωματικά κωδικοποιημένα επίπεδα συναγερμού. Ορισμένες πόλεις έχουν προχωρήσει περισσότερο, επενδύοντας σε κλιματιζόμενους δημόσιους χώρους, ενώ η Γαλλία δαπανά εκατομμύρια ευρώ για το δροσισμό των σχολείων.

Ωστόσο, τα μέτρα διαφέρουν σημαντικά από πόλη σε πόλη και από περιφέρεια σε περιφέρεια, με αποτέλεσμα η προστασία των πολιτών να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τόπο κατοικίας τους. (Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ένα ενιαίο πλαίσιο για την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή, το οποίο αναμένεται αργότερα μέσα στη χρονιά, φιλοδοξεί να εναρμονίσει την προετοιμασία των κρατών).

Το ακόμη σοβαρότερο πρόβλημα είναι ότι η κλιματική αλλαγή εξελίσσεται πολύ ταχύτερα από τις περιορισμένες προετοιμασίες της Ευρώπης, ιδίως καθώς η ήπειρος θερμαίνεται γρηγορότερα από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του πλανήτη.

Παρότι οι κυβερνήσεις αρχίζουν να τροποποιούν τους οικοδομικούς κανονισμούς ώστε τα νέα κτίρια να σχεδιάζονται με γνώμονα και την προστασία από τη ζέστη, η ανακαίνιση εκατομμυρίων υφιστάμενων κατοικιών θα απαιτήσει πολύ χρόνο, εξηγεί ο Κλουκ.

«Έτσι, για πολλά ακόμη χρόνια, οι άνθρωποι θα εξακολουθήσουν να ζουν σε σπίτια που θα είναι υπερβολικά ζεστά.»

Στο μεταξύ, τα καλοκαίρια θα συνεχίσουν να γίνονται ολοένα θερμότερα. Έρευνα που δημοσιεύθηκε την Παρασκευή δείχνει ότι η κλιματική αλλαγή έκανε τις μέγιστες θερμοκρασίες της ημέρας αυτού του κύματος καύσωνα δέκα φορές πιθανότερες και κατά 2 βαθμούς Κελσίου υψηλότερες σε σύγκριση με τον φονικό καύσωνα του 2003.

«Ο καύσωνας του 2003 συγκλόνισε την Ευρώπη και την ώθησε να αναλάβει δράση. Όμως εκείνη η δράση σχεδιάστηκε για το κλίμα του 2003», δήλωσε ο Κλούγκε. «Η απειλή έχει πλέον ξεπεράσει την ανταπόκριση».

Οι άλλοι δύο λόγοι που, σύμφωνα με τον ίδιο, εξηγούν γιατί ο αριθμός των θυμάτων παραμένει τόσο υψηλός στην Ευρώπη είναι ότι οι πιο ευάλωτοι πολίτες, όπως οι ηλικιωμένοι, εξακολουθούν να «πέφτουν μέσα από τα κενά του συστήματος», ενώ οι χώρες δεν εφαρμόζουν σωστά τα σχέδια αντιμετώπισης των καυσώνων.

«Ένα σχέδιο που δεν έχει δοκιμαστεί, δεν διαθέτει επαρκές προσωπικό και δεν χρηματοδοτείται, δεν είναι πραγματικό σχέδιο — είναι απλώς ένα έγγραφο», είπε. «Το χάσμα ανάμεσα σε όσα προβλέπονται στα χαρτιά και σε όσα συμβαίνουν όταν η θερμοκρασία φτάνει τους 45 βαθμούς είναι το σημείο όπου χάνονται ανθρώπινες ζωές.»

Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι κυβερνήσεις πρέπει πλέον να ξεπεράσουν τη λογική της έκτακτης αντιμετώπισης και να επενδύσουν σοβαρά σε μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, χρηματοδότηση και θεσμικές παρεμβάσεις.

Αυτό σημαίνει ανακαίνιση και θερμική αναβάθμιση των κτιρίων, περισσότερο πράσινο στις πόλεις, δημιουργία κέντρων δροσιάς, αλλαγές στην οργάνωση της εργασίας και ενίσχυση των κοινωνικών υπηρεσιών ώστε να παρακολουθούν και να υποστηρίζουν τους πιο ευάλωτους πολίτες.

«Τίποτε από αυτά δεν απαιτεί κάποια τεχνολογική επανάσταση», κατέληξε ο Κλούγκε. «Απαιτεί συντονισμό, πολιτική βούληση και την αναγνώριση ότι η ακραία ζέστη αποτελεί πλέον μόνιμο χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών καλοκαιριών και όχι μια περιστασιακή, απρόσμενη εξαίρεση».