Πρόσφατη έρευνα του World Resources Institute φέρνει την Ελλάδα στη 19η θέση παγκοσμίως ως προς τον κίνδυνο εμφάνισης λειψυδρίας. Κύρια αιτία είναι ασφαλώς η κλιματική αλλαγή, η οποία έχει αρνητικές επιπτώσεις τόσο στην πλευρά της προσφοράς (μείωση βροχοπτώσεων) όσο και σε εκείνη της ζήτησης (αύξηση της κατανάλωσης για άρδευση και γενικές χρήσεις).

Ωστόσο, είναι ξεκάθαρο πως η Ελλάδα έχει πρόβλημα στις υποδομές της, αλλά και στα δίκτυα διαχείρισης, ιδιαίτερα στους μικρότερους δήμους και τα νησιά. Είναι προφανές ότι μία μεγάλη μεταρρύθμιση είναι απαραίτητη και έχει ήδη αργήσει να γίνει.

ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια κατέγραψε υπερδιπλασιασμό των απολήψεων νερού για ύδρευση (+139%), γεγονός που αποδίδεται κυρίως στην έντονη τουριστική δραστηριότητα, την άνοδο της κατά κεφαλήν κατανάλωσης και τις μεγάλες απώλειες στα δίκτυα διανομής, οι οποίες αγγίζουν το 50%. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο σε περιοχές με αυξημένες τουριστικές ροές, όπως οι Κυκλάδες, όπου η κατανάλωση αυξάνεται κατακόρυφα το καλοκαίρι, ενώ οι διαθέσιμοι υδάτινοι πόροι είναι περιορισμένοι.

Όπως προαναφέραμε, εκτός από την ύδρευση, η Ελλάδα έχει πρόβλημα και με την άρδευση, καθώς δαπανά τον μεγαλύτερο όγκο νερού ανά εκτάριο αρδευόμενης γης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ξεπερνώντας κατά πολύ άλλες μεσογειακές χώρες με παρόμοια κλιματικά χαρακτηριστικά. Παρά τη μείωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων τα τελευταία χρόνια, οι απολήψεις νερού για άρδευση παραμένουν υψηλές λόγω της αυξημένης θερμοκρασίας, των μεγαλύτερων αναγκών σε νερό ανά καλλιέργεια και των παλαιών δικτύων άρδευσης, που συχνά ξεπερνούν τα 20 χρόνια ζωής.

Για την άρδευση είναι επιτακτική η ανάγκη ολοκληρωμένων παρεμβάσεων, όπως η κατασκευή φραγμάτων και ο εξορθολογισμός των δικτύων.

Παράλληλα, η διαθεσιμότητα επιφανειακών υδάτων έχει μειωθεί σημαντικά. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, η άντληση υπόγειων υδάτων αυξήθηκε κατά 80% μεταξύ 2000 και 2022, φτάνοντας τα 6.221 εκατ. κυβικά μέτρα ετησίως, ενώ η χρήση επιφανειακών υδάτων μειώθηκε κατά 40% την ίδια περίοδο. Αυτή η ανισορροπία προκαλεί έντονη πίεση στα υπόγεια υδατικά αποθέματα και αυξάνει τον κίνδυνο υφαλμύρισης των υδάτων, ειδικά σε περιοχές με εντατική γεωτρητική δραστηριότητα

Η κατάσταση επιδεινώνεται από τη μείωση των αποθεμάτων νερού στους ταμιευτήρες των υδροηλεκτρικών της ΔΕΗ, οι οποίοι χρησιμοποιούνται τόσο για την παραγωγή ενέργειας όσο και για άρδευση. Παρά τις αυξημένες βροχοπτώσεις των τελευταίων μηνών, τα αποθέματα παραμένουν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, γεγονός που απειλεί τόσο την επάρκεια νερού όσο και το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας.

ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

Το πρόβλημα είναι προφανώς πολυσύνθετο και δεν έγκειται μόνο στο γεγονός ότι βρέχει λιγότερο σε σχέση με το παρελθόν. Ο Πέτρος Βαρελίδης, Γενικός Γραμματέας Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων, προσυπογράφει όλα τα παραπάνω και σημειώνει πως οι επενδύσεις και οι μεταρρυθμίσεις που σχετίζονται με τη λειψυδρία έχουν ήδη αργήσει Επισημαίνει επίσης πως εκτός από το θέμα της ποσότητας νερού εξαιρετικά σημαντικό είναι και αυτό της ποιότητας που πολλές φορές ξεχνάμε, λόγω της βιασύνης για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα της λειψυδρίας.

Όπως τονίζει στο Reporter ο κ. Βαρελίδης, η ποσότητα του πόσιμου νερού πρέπει να μπει σε προτεραιότητα και να εξεταστεί πανελλαδικά, καθώς υπάρχουν σημαντικά κενά.

ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΝΕΡΟΥ

Σε εθνικό επίπεδο οι απώλειες νερού αγγίζουν το 40% κατά μέσο όρο στο σύνολο της χώρας, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στην Αττική φτάνει το 33%. Κορυφαία αιτία των απωλειών είναι η εξάτμιση του νερού από ανοιχτούς ταμιευτήρες. Η άρδευση επίσης φέρνει μεγάλες απώλειες και επηρεάζει πολύ τη λειψυδρία.

Η ΑΤΤΙΚΗ

Ασφαλώς, η Αττική πρέπει λόγω του μεγέθους της και της μεγάλης ζήτησης να μπει πρώτη στη διαδικασία να δώσει οριστική λύση στο πρόβλημα της επάρκειας νερού. Ο σχεδιασμός του υπουργείου σε συνεργασία με την ΕΥΔΑΠ, περιλαμβάνει σε αυτή τη φάση δύο στάδια. Ένα με βραχυπρόθεσμες λύσεις προκειμένου να φτάσουμε ομαλά στο στάδιο με τη μακροχρόνια λύση.

Υπάρχει ήδη, λοιπόν, ένας πρώτος σχεδιασμός του ΥΠΕΝ σε απόλυτη συνεννόηση με την ΕΥΔΑΠ, πρώτα και κύρια για την ασφάλεια του δικτύου. Γιατί, όπως υπογραμμίζει ο κ. Βαρελίδης ακόμα κι αν έχουμε επάρκεια νερού, πρέπει να προβλέψουμε ακόμα και τα πιο ακραία σενάρια για τον εφοδιασμό. Δεν μπορεί δηλαδή μία τόσο μεγάλη περιοχή όπως η Αττική να εξαρτάται από μία μόνο πηγή.

«Αν κοπεί ο Μόρνος τι θα συμβεί; Υπάρχουν και οι φυσικές καταστροφές. Αν για παράδειγμα υπάρξει μια κατολίσθηση, τι θα κάνουμε; «Θα πρέπει να υπάρχει εναλλακτική», τονίζει ο κ. Βαρελίδης.

Στην Αττική η παρουσία της ΕΥΔΑΠ είναι βέβαια κομβική και εμπνέει σιγουριά, καθώς υπάρχει συνεννόηση και κυρίως διαθέσιμα κεφάλαια για να χρηματοδοτηθούν τα έργα. Υπάρχουν λοιπόν διαβεβαιώσεις πως ήδη προωθούνται σημαντικές εργασίες στις υποδομές των δικτύων της Αττικής για την ποιότητα του νερού, αλλά και την ασφάλεια του δικτύου που θα διασφαλίσει ότι ακόμα και σε δυσμενή σενάρια, θα υπάρξει επαρκής τροφοδότηση όλων των περιοχών με νερό.

Μεταξύ άλλων, με ορίζοντα το 2029, η ΕΥΔΑΠ υλοποιεί επενδύσεις 170 εκατ. ευρώ που αφορούν στη βελτιστοποίηση της λειτουργίας του δικτύου ύδρευσης με στόχο τη μείωση των διαρροών, αλλά και σε μαζικές αντικαταστάσεις πεπαλαιωμένων υδρομετρητών και προμήθεια και εγκατάσταση έξυπνων μετρητών, προϋπολογισμού 122 εκατ. ευρώ.

Επίσης, σε πρόσφατη εκδήλωση ο CEO της εταιρείας, Χάρης Σαχίνης, αναφέρθηκε στο δεκαετές επενδυτικό πρόγραμμα 2025-2034 ύψους €2,16 δισ. το οποίο αφορά σε:

• μεγάλα έργα στην Ανατολική Αττική (€968,8 εκατ.)
• έργα του δικτύου ύδρευσης (€715,8 εκατ.)
• έργα αποχέτευσης (€370,3 εκατ.)
• έργα κτιριακά, ψηφιακής διακυβέρνησης και μετασχηματισμού (€108,6 εκατ.)

Βέβαια, πρέπει να σημειωθεί πως ο σχεδιασμός δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί και αναζητούνται κάποιοι πρόσθετοι πόροι προκειμένου να παρουσιαστεί ένα ολιστικό σχέδιο το συντομότερο δυνατό.

Σε κάθε περίπτωση, οι επενδύσεις αυτές πρέπει να τρέξουν, γιατί πέρα από την κλιματική κρίση ο τουρισμός αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο, επηρεάζοντας πλέον τις περισσότερες περιοχές. Εξαιρετικά μεγάλη πίεση δέχεται φυσικά από τον τουρισμό η Αθήνα, καθώς οι επισκέπτες της έχουν αυξηθεί πολύ και η ζήτηση αυξάνεται διαρκώς.

Η Θεσσαλονίκη ευτυχώς δεν έχει πρόβλημα ούτε σε ποσοτικό, ούτε σε ποιοτικό επίπεδο. Ένας «πονοκέφαλος» λιγότερος. Στην επαρχία, όμως, η κατάσταση είναι σε πολλές περιπτώσεις πολύ προβληματική, όπως τονίζει ο κ. Βαρελίδης, συμπληρώνοντας πως δυστυχώς δεν έχει σημειωθεί ακόμα η επιθυμητή πρόοδος. Σε πρώτη φάση προωθούνται οι αφαλατώσεις ως βασική εναλλακτική επιλογή, προκειμένου «να βγουν τα καλοκαίρια», αλλά πρέπει να γίνουν πολλά περισσότερα.

ΟΙ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΕ ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Η Κέρκυρα, η Ανατολική Κρήτη, η Θεσσαλία, το Νότιο Αιγαίο (Κυκλάδες, Δωδεκάνησα), η Ανατολική και Νότια Πελοπόννησος (Κορινθία, Αργολίδα, Λακωνία), είναι ο περιοχές της χώρας στις οποίες έχει σημάνει συναγερμός.

ΜΙΚΡΑ ΝΗΣΙΑ

Μεγάλη ανησυχία υπάρχει στο μεταξύ για τα μικρά νησιά (ιδιαίτερα στις Κυκλάδες) που δεν έχουν καν ΔΕΥΑ (Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης και Αποχέτευσης) και καταγγέλλουν ότι δεν χρηματοδοτούνται επαρκώς.

Στο σύνολο των Κυκλάδων υπάρχουν ΔΕΥΑ μόνο στα μεγάλα νησιά (Νάξος, Πάρος, Σύρος κλπ), ενώ από τα μικρά νησιά δεν έχει κανένα. Η ύδρευση είναι δηλαδή αρμοδιότητα του κάθε δήμου.

Ο δήμαρχος Σερίφου, Κωνσταντίνος Ρεβίνθης, σημειώνει στο Reporter πως το νησί μέχρι σήμερα, δεν έχει λάβει επαρκή χρηματοδότηση, παρότι το καλοκαίρι του 2024 τα αποθέματα νερού βρέθηκαν στο ναδίρ.

«Ήταν μία δύσκολη χρονιά και η λειψυδρία αντιμετωπίστηκε εκτάκτως με αφαλατώσεις, αλλά και με ταχυδιυλιστήρια στο φράγμα», λέει ο κ. Ρεβίνθης, διαμαρτυρόμενος πως ένα χρόνο μετά το νησί δεν έχει λάβει χρηματοδότηση από τη γγ Αιγαίου που έχει την ευθύνη αυτών των περιοχών.

ΧΡΟΝΙΕΣ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

Σύμφωνα με τον κ. Βαρελίδη, ωστόσο, το πρόβλημα είναι πιο σύνθετο. Για να αντιμετωπίσει η χώρα σωστά το πρόβλημα της λειψυδρίας χρειάζεται μία μεγάλη μεταρρύθμιση για τα δίκτυα νερού, τα λύματα και τα απορρίμματα. Ωστόσο, όπως σημειώνει με νόημα, το «περίφημο» πολιτικό κόστος έχει προς το παρόν αποτρέψει μία ριζοσπαστική λύση.

Για το λόγο αυτό έχει προκριθεί – ως προτιμότερη από το τίποτα – μία light μεταρρύθμιση. «Χρόνιες παθογένειες πρέπει να αντιμετωπιστούν με σωστές υποδομές, αναδιοργάνωση αρμοδιοτήτων και αναδιανομή χρεών», σημειώνει ο κ. Βαρελίδης, επισημαίνοντας ενδεικτικά πως στην Ελλάδα το μεγαλύτερο πρόβλημα με τη λειψυδρία το αντιμετωπίζει η Κέρκυρα, παρότι είναι η περιοχή με το μεγαλύτερο ύψος βροχής ανά έτος.

Αυτό αποδεικνύει πως χωρίς υποδομές δεν μπορούμε να πετύχουμε σοβαρό αποτέλεσμα, ακόμα κι αν η κλιματική κρίση δεν εξελιχθεί με τους ρυθμούς που εκτιμούν οι επιστήμονες.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

Η Κέρκυρα, επιμένει ο κ. Βαρελίδης, αποτελεί κορυφαίο παράδειγμα καθώς αντιμετωπίζει στο μέγιστο βαθμό όλα τα προβλήματα που εντοπίζονται σχεδόν παντού στην Ελλάδα.

Έχει προβληματικές υποδομές αποθήκευσης νερού, κακή κατάσταση στα δίκτυα διανομής και μηδέν κέρδη. Δεν πληρώνει δηλαδή κανείς για νερό. Οι νεροκλοπές είναι κανονικότητα στο νησί, με αποτέλεσμα να έχει μηδενικά έσοδα και δεν μπορεί να κάνει την παραμικρή επένδυση.

Απαιτείται, λοιπόν, μία – έστω light – μεταρρύθμιση διαχείρισης υδάτων, επιμένει ο κ. Βαρελίδης με κύριο στόχο «να χειραφετηθεί η τοπική αυτοδιοίκηση».

ΜΙΑ LIGHT ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΟΣΤΟΣ

Τι περιλαμβάνει αυτή η μεταρρύθμιση: «Αρχικά, θα γίνει συνένωση των ΔΕΥΑ μεταξύ τους και με τους δήμους. Δηλαδή π.χ. για τις Κυκλάδες θα υπάρχουν 2-3 ΔΕΥΑ που θα καλύπτουν και μικρότερα νησιά. Της Πάρου και της Νάξου θα καλύπτουν και την Ηρακλειά ή τη Δονούσα. Της Μήλου την Σέριφο και ούτω καθεξής. Ακολούθως, θα χαριστεί στους δήμους το 70% των χρεών στη ΔΕΗ, το οποίο είναι κρίσιμο να γίνει και θα καλυφθεί από το κράτος. Έτσι θα προκύψουν λιγότεροι δήμοι χωρίς ΔΕΥΑ και λιγότερα χρέη των δήμων στη ΔΕΗ.

Οι ΔΕΥΑ χρωστούν αυτή τη στιγμή μισό δισ. στη ΔΕΗ γεγονός που ουσιαστικά έχει δέσει τα χέρια των δήμων. Συνεπώς, πρέπει η μεταρρύθμιση να φέρει ένα νέο σύστημα που δεν θα γεννά χρέη, αλλά θα επιτρέψει στις πόλεις και τα νησιά να φτιάξουν τα δίκτυά τους».

Είναι θέμα κοινωνικής δικαιοσύνης, λέει ο κ. Βαρελίδης, να κάνουμε μεταρρυθμίσεις που θα επιτρέψουν στους δήμους να αναπνεύσουν, αλλά παράλληλα θα τους υποχρεώσουν να λειτουργήσουν σωστά, χωρίς σπατάλες, εισπράττοντας τα προβλεπόμενα και χωρίς να δημιουργούν νέα χρέη.

ΚΟΜΒΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΓΙΑ ΕΥΔΑΠ ΚΑΙ ΕΥΑΘ

Στο πλαίσιο της ως άνω μεταρρύθμισης κομβικό ρόλο έχουν η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ, καθώς λειτουργούν οργανωμένα και είναι υγιείς οικονομικά. Θα πρέπει να εντάξουν, λοιπόν, περισσότερους νομούς στην εμβέλειά τους.

Η ΕΥΔΑΠ να εντάξει, για παράδειγμα, τη Βοιωτία, την Κορινθία, αλλά και την Αργολίδα που έχουν πρόβλημα, ενώ αντίστοιχα η ΕΥΑΘ θα έχει υπό την εποπτεία της νομούς γύρω από τη Θεσσαλονίκη, π.χ. την Καβάλα.

Τέλος, προωθείται μία ειδική διαδικασία εξπρές για τις περιοχές που αντιμετωπίζουν οξύ πρόβλημα. Θα μπορεί δηλαδή με απόφαση του υπουργού Περιβάλλοντος και σύμφωνη γνώμη της Ρυθμιστικής Αρχής Υδάτων (ΡΑΑΕΥ) να κηρυχθεί μια περιοχή σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης λειψυδρίας.

Κατόπιν, με κοινή απόφαση των υπουργών Περιβάλλοντος και Οικονομίας ορίζονται η ΕΥΔΑΠ ή η ΕΥΑΘ ως αναθέτοντες φορείς για τα απαραίτητα έργα στις προβληματικές περιοχές, οπουδήποτε στην Ελλάδα κι αν βρίσκονται. Περαιτέρω, η ωρίμανση και διενέργεια του διαγωνισμού μπορεί να ανατεθεί στο Υπερταμείο, μέσω της μονάδας συμβάσεων στρατηγικής σημασίας του (πρώην) ΤΑΙΠΕΔ.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο Reporter Magazine Ιουλίου 2025

Δείτε ολόκληρο το τεύχος εδώ