Όπως επισημαίνεται σε ανάλυση του ElPais, στο πρόσφατο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο World Economic Forum στο Νταβός, η επικεφαλής του International Monetary Fund, Kristalina Georgieva, προειδοποίησε ότι η προβλεπόμενη παγκόσμια ανάπτυξη 3,3% για το 2026 είναι «όμορφη αλλά όχι αρκετή». Με το παγκόσμιο δημόσιο χρέος να προσεγγίζει το 100% του ΑΕΠ και να αγγίζει τα 93 τρισ. δολάρια – με προοπτική να φτάσει σύντομα τα 100 τρισ. – το βάρος θεωρείται πλέον διαρθρωτικό και όχι συγκυριακό.
Σύμφωνα με τον Organisation for Economic Co-operation and Development, το ύψος χρέους προς ΑΕΠ στις ανεπτυγμένες οικονομίες υπερβαίνει το 110%, επίπεδο που πριν από την πανδημία είχε καταγραφεί μόνο σε εξαιρετικές ιστορικές περιόδους, όπως οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι. Ο Luiz de Mello, διευθυντής του τμήματος χωρών του ΟΟΣΑ, επισημαίνει ότι πριν από την κρίση του 2008 το μέσο δημόσιο χρέος στις χώρες του ΟΟΣΑ ήταν 70% του ΑΕΠ, ενώ σήμερα ξεπερνά το 110% — αύξηση 40 ποσοστιαίων μονάδων σε λιγότερο από δύο δεκαετίες.
Υψηλά επίπεδα ελλείματος σε ΗΠΑ και Γαλλία – Οι Γερμανοί το ρίχνουν στο χρέος
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το έλλειμμα έφτασε το 6,2% του ΑΕΠ πέρυσι και προβλέπεται στο 5,5% φέτος, εν μέσω συζητήσεων για νέες φορολογικές μειώσεις από τον Ντόναλντ Τραμπ. Το αμερικανικό χρέος ξεπέρασε τα 36 τρισ. δολάρια και αγγίζει το 123% του ΑΕΠ, με το ΔΝΤ να εκφράζει επανειλημμένες ανησυχίες για τη δυναμική του.
Στην Ευρώπη, η εικόνα είναι εξίσου πιεστική. Η Γερμανία ενέκρινε προϋπολογισμό με το δεύτερο υψηλότερο επίπεδο δανεισμού στην ιστορία της, ενώ στη Γαλλία το έλλειμμα εκτιμάται ότι διαμορφώθηκε στο 5,4% του ΑΕΠ, μέσα σε κλίμα πολιτικής αστάθειας. Η συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση που αύξησε το όριο ηλικίας στα 64 έτη ανεστάλη, αναδεικνύοντας τη δυσκολία εφαρμογής δημοσιονομικά αναγκαίων αλλά κοινωνικά επώδυνων μέτρων. Στο United Kingdom, το έλλειμμα ανήλθε στο 5,75%, ενώ η αναζωπύρωση του πληθωρισμού εντείνει τους φόβους για πρόωρη χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής.
Όταν η κυκλική οικονομία δεν αποδίδει το χρέος μετατρέπεται σε… χοληστερίνη
Ο επενδυτής Ray Dalio, στο βιβλίο του «How Countries Go Broke: The Big Cycle», παρομοιάζει το χρέος με το κυκλοφορικό σύστημα του ανθρώπινου σώματος. Όταν χρησιμοποιείται παραγωγικά, δημιουργεί εισόδημα που καλύπτει το κόστος εξυπηρέτησης. Όταν όμως η ανάπτυξη δεν επαρκεί, οι τόκοι συσσωρεύονται σαν «χοληστερίνη», περιορίζοντας τις επιλογές: αύξηση επιτοκίων με κόστος ύφεσης, νομισματική υποτίμηση με κίνδυνο πληθωρισμού ή σκληρή λιτότητα με κοινωνικές συνέπειες.
Η Ιαπωνία προσέφερε πρόσφατα ένα προειδοποιητικό παράδειγμα, όταν τα 30ετή ομόλογά της κατέγραψαν τη μεγαλύτερη ημερήσια πτώση στην ιστορία τους και οι αποδόσεις εκτινάχθηκαν στο 3,85%. Με χρέος περίπου 250% του ΑΕΠ, η χώρα δεν αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο αθέτησης – το χρέος είναι σε γεν και στηρίζεται σε εγχώρια επενδυτική βάση — ωστόσο η άνοδος των αποδόσεων μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιες αναταράξεις μέσω μετακινήσεων κεφαλαίων.
Αυξημένη ευαισθησία στις αγορές
Παρά το γεγονός ότι τα σενάρια άμεσης χρεοκοπίας θεωρούνται περιορισμένα, οι αγορές εμφανίζουν αυξημένη ευαισθησία. Επενδυτές εγκαταλείπουν κρατικά ομόλογα και δολάρια αναζητώντας ασφαλή καταφύγια, όπως ο χρυσός. Οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι οι κρίσεις χρέους δεν ξεσπούν απαραίτητα με μια «ημέρα μηδέν», αλλά με μεταβολή στο αφήγημα: μια γεωπολιτική κρίση, μια πληθωριστική έξαρση ή μια απότομη επιβράδυνση της ανάπτυξης μπορεί να ανατρέψει τις ισορροπίες.
Το ΔΝΤ, σε έρευνα που παρουσιάστηκε στο Νταβός, διαπιστώνει σχεδόν καθολική πρόβλεψη αύξησης αμυντικών δαπανών (97% στις ανεπτυγμένες οικονομίες), καθώς και ενίσχυσης επενδύσεων σε ψηφιακές και ενεργειακές υποδομές. Σχεδόν οι μισοί ερωτηθέντες θεωρούν πιθανή μια κρίση κρατικού χρέους τους επόμενους μήνες, ενώ οι υπόλοιποι εκτιμούν ότι οι κυβερνήσεις θα καταφύγουν σε υψηλότερο πληθωρισμό για να «ρευστοποιήσουν» το βάρος.
Πώς μπορεί να μειωθεί το χρέος
Οι δρόμοι μείωσης του χρέους είναι τρεις: ανάπτυξη, πρωτογενή πλεονάσματα ή πληθωρισμός. Η ανάπτυξη θεωρείται η πιο υγιής επιλογή, καθώς αυξάνει το ΑΕΠ και μειώνει τον σχετικό λόγο χρέους. Τα πλεονάσματα είναι αποτελεσματικά αλλά πολιτικά δύσκολα. Ο πληθωρισμός μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός «απομείωσης», ιδίως όταν το χρέος είναι μακροπρόθεσμο και σταθερού επιτοκίου, αλλά το όφελος εξαφανίζεται αν οι αγορές απαιτήσουν υψηλότερες αποδόσεις.
Στην Ισπανία, η μείωση του ύψους χρέους από 125% το 2021 σε 103% σήμερα αποδίδεται εν μέρει στην ανάπτυξη και εν μέρει στη «ρευστοποίηση» μέσω πληθωρισμού. Ωστόσο, οι δημοσιονομικές αρχές προειδοποιούν ότι χωρίς διαρθρωτικά μέτρα, η τάση μπορεί να αντιστραφεί μετά το 2027.
Αστάθμητος παράγοντας η ΤΝ
Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη περιπλέκει την εξίσωση. Οι τεχνολογικοί κολοσσοί — Amazon, Alphabet, Apple, Microsoft, Meta, Nvidia και Tesla — έχουν ανακοινώσει επενδύσεις 365 δισ. δολαρίων φέτος. Η Meta άντλησε 27 δισ. δολάρια για τη χρηματοδότηση μεγάλου data center, ενώ οι εκδόσεις εταιρικών ομολόγων αυξάνονται ραγδαία, ενισχύοντας τον συστημικό κίνδυνο. Παράλληλα, καταγράφονται μαζικές απολύσεις, με την αυτοματοποίηση και την ΑΙ να υποκαθιστούν μεσαία και υψηλής εξειδίκευσης εργασία.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν αυτές οι επενδύσεις θα μεταφραστούν σε παραγωγικότητα και βιώσιμη ανάπτυξη ή αν πρόκειται για νέα φούσκα. Αν αποτύχουν, οι κυβερνήσεις ενδέχεται να κληθούν να διασώσουν τον ιδιωτικό τομέα, επιβαρύνοντας περαιτέρω τα δημόσια οικονομικά. Σε ένα περιβάλλον γήρανσης πληθυσμού, αυξημένων αμυντικών αναγκών και ενεργειακής μετάβασης, ο δημοσιονομικός χώρος στενεύει. Και όπως επισημαίνουν οι οικονομολόγοι, το χρέος δεν κρίνεται στις ήρεμες περιόδους, αλλά στην καταιγίδα που μπορεί να έρθει.
