Αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων του στον Λευκό Οίκο ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ προώθησε ανοιχτά μια αντίληψη διεθνών σχέσεων βασισμένη στη λογική του ισχυρού, επιδιώκοντας να αναδιαμορφώσει τη διεθνή τάξη γύρω από μια αμερικανική σφαίρα επιρροής. Το μέλλον έμοιαζε να καθορίζεται από τη γνωστή φράση του Θουκυδίδη: «Οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι τους επιβάλλεται».
Η φράση αυτή, που αποδίδεται στους Αθηναίους κατά την πολιορκία της Μήλου το 416 π.Χ., επανήλθε στο προσκήνιο όταν ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ τη χρησιμοποίησε σε ομιλία του στο Νταβός, εν μέσω της αντιπαράθεσης Ευρώπης–Τραμπ για τη Γροιλανδία.
Σήμερα, όμως, φαίνεται ότι οι αδύναμοι δεν είναι τόσο αδύναμοι όσο θεωρούνταν. Και οι ισχυροί δεν μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν, επισημαίνει η Wall Street Journal σε ανάλυσή της.
Ιράν και Ουκρανία
Παρά τις μεγάλες απώλειες που προκάλεσαν στις ιρανικές ένοπλες δυνάμεις και ηγεσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν κατάφεραν να εξασφαλίσουν μια καθοριστική στρατηγική νίκη απέναντι σε μια μεσαία δύναμη όπως το Ιράν. Η Τεχεράνη εξακολουθεί να ασκεί πίεση στα Στενά του Ορμούζ, το θεοκρατικό καθεστώς της παραμένει σταθερό και διατηρεί τη δυνατότητα να πλήττει το Ισραήλ και κράτη του Κόλπου με πυραύλους.
Ούτε η Ουκρανία κατέρρευσε. Παρά τη διακοπή της αμερικανικής βοήθειας και τις πιέσεις προς το Κίεβο να αποδεχθεί εδαφικές παραχωρήσεις, η χώρα κατάφερε να σταθεροποιήσει το μέτωπο και να προκαλεί ολοένα πιο επώδυνα πλήγματα στο ρωσικό έδαφος.
Ο ρόλος των νέων τεχνολογιών
Οι εξελίξεις αυτές αναδεικνύουν τον ρόλο των νέων τεχνολογιών, όπως τα drones και οι φθηνότεροι πύραυλοι ακριβείας, που μειώνουν το χάσμα ισχύος ανάμεσα στις μικρότερες χώρες και τις μεγάλες δυνάμεις. Όπως παρατήρησε η υπουργός Εξωτερικών της Λετονίας, Μπάιμπα Μπράζε, η τεχνολογική υπεροχή έχει προσφέρει στην Ουκρανία πολύ πιο σταθερή θέση απ’ ό,τι αναμενόταν. Η Κίνα παρακολουθεί στενά αυτές τις εξελίξεις καθώς εξετάζει το ζήτημα της Ταϊβάν.
Παρότι οι πόλεμοι στην Ουκρανία και το Ιράν διαφέρουν σημαντικά ως προς τα αίτια και το πολιτικό τους πλαίσιο, μεταφέρουν ένα κοινό μήνυμα. Σύμφωνα με τον Ιταλό υπουργό Άμυνας Γκουίντο Κροσέτο, οι παραδοσιακές αντιλήψεις περί κατάκτησης και κατοχής μιας χώρας έχουν πλέον ξεπεραστεί.
«Οι πόλεμοι συνεχίζονται όσο ένα έθνος διαθέτει αντοχή και βούληση αντίστασης», υποστήριξε. Ακόμη και όταν υπάρχει μεγάλη ανισορροπία ισχύος, η κατάκτηση μιας κοινωνίας που είναι αποφασισμένη να πολεμήσει καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη.
Την ίδια άποψη εξέφρασε και ο αρχηγός των ολλανδικών ενόπλων δυνάμεων, στρατηγός Όνο Άιχελσχαϊμ. Κατά την εκτίμησή του, εάν μια ισχυρή χώρα δεν πετύχει τους στόχους της μέσα στις πρώτες εβδομάδες μιας σύγκρουσης, κινδυνεύει να παγιδευτεί σε παρατεταμένο αδιέξοδο.
Βεβαίως, τα όρια της ισχύος των μεγάλων δυνάμεων δεν είναι νέο φαινόμενο. Οι ΗΠΑ γνώρισαν την αποτυχία στο Βιετνάμ και αργότερα στο Αφγανιστάν, ενώ και η Σοβιετική Ένωση υπέστη παρόμοια ήττα εκεί. Ωστόσο, σε εκείνες τις περιπτώσεις οι μεγάλες δυνάμεις είχαν προηγουμένως κερδίσει τις συμβατικές στρατιωτικές αναμετρήσεις και φθείρονταν αργότερα από ανταρτοπόλεμο.
Σήμερα η κατάσταση είναι διαφορετική. Τα ρωσικά άρματα δεν κατάφεραν να φθάσουν στο Κίεβο, ενώ η προέλαση της Ρωσίας έχει σχεδόν παγώσει. Οι ΗΠΑ απέφυγαν εξαρχής χερσαία επέμβαση στο Ιράν, γνωρίζοντας το πιθανό ανθρώπινο κόστος.
Η επανάσταση των drones, σε συνδυασμό με την εξάπλωση πυραύλων μεγάλης ακρίβειας και εμβέλειας, έχει περιορίσει εν μέρει το παραδοσιακό πλεονέκτημα των μεγάλων στρατών στην αεροπορική ισχύ και την αναγνώριση. Ως αποτέλεσμα, επιχειρήσεις τύπου Ιράκ (2003) θεωρούνται πλέον πολύ δυσκολότερες.
Η Κίνα ως... παρατηρητής
Η Κίνα μελετά προσεκτικά τα συμπεράσματα αυτών των συγκρούσεων. Ο απόστρατος συνταγματάρχης Τζόου Μπο σημείωσε ότι πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία πολλοί θεωρούσαν τη Ρωσία τη δεύτερη ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη στον κόσμο. Σήμερα, τόσο η πρώτη όσο και η δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη εμπλέκονται σε πολέμους χωρίς ξεκάθαρα αποτελέσματα.
Κατά τον ίδιο, το σημαντικότερο μάθημα για το Πεκίνο είναι η κατανόηση της πραγματικής επιχειρησιακής αξίας των drones μέσα από την εμπειρία χωρών που τα έχουν χρησιμοποιήσει εκτεταμένα στο πεδίο μάχης.
Ο Σιγκαπουριανός διπλωμάτης και ακαδημαϊκός Μπιλαχάρι Καουσικάν θεωρεί ότι η φράση του Θουκυδίδη εκφράζει περισσότερο μοιρολατρία παρά μια ακριβή περιγραφή της πραγματικότητας. Ακόμη και μικρά κράτη, υποστηρίζει, διαθέτουν περιθώρια δράσης, αρκεί να αναγνωρίζουν και να αξιοποιούν τις δυνατότητές τους.
Σχετικά με την Ταϊβάν, προειδοποιεί ότι το βασικό πρόβλημα ίσως δεν είναι η στρατιωτική ισχύς αλλά η πολιτική βούληση αντίστασης. Το ίδιο ζήτημα απασχολεί και τις Φιλιππίνες, όπου αξιωματούχοι εκφράζουν ανησυχία ότι οι κοινωνίες έχουν απομακρυνθεί από την πραγματικότητα της σύγκρουσης και δεν είναι προετοιμασμένες για τις θυσίες που μπορεί να απαιτήσει η άμυνα.
Ο Κάρνεϊ είχε υποστηρίξει στο Νταβός ότι οι μεσαίες δυνάμεις, όπως ο Καναδάς, πρέπει να συνεργαστούν για να αποφύγουν την υποταγή σε παγκόσμιους ηγεμόνες. Έκτοτε, ευρωπαϊκά κράτη, ασιατικές δημοκρατίες και ο Καναδάς έχουν ενισχύσει τις μεταξύ τους στρατιωτικές, οικονομικές και αμυντικές σχέσεις, επιδιώκοντας να μειώσουν την εξάρτησή τους από τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Όπως υποστηρίζει ο Γάλλος πολιτικός επιστήμονας Νικολά Τενζέρ, καμία μεσαία δύναμη δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της μια υπερδύναμη. Συλλογικά όμως μπορούν να επηρεάσουν εξελίξεις, τόσο μέσω στρατιωτικής συνεργασίας όσο και μέσω του διεθνούς δικαίου.
Η ιστορία προσφέρει ένα τελευταίο δίδαγμα. Το 416 π.Χ. οι κάτοικοι της Μήλου αρνήθηκαν να υποταχθούν στην πανίσχυρη Αθήνα και υπέστησαν καταστροφικές συνέπειες. Ωστόσο, η αθηναϊκή αλαζονεία γύρισε τελικά εναντίον της ίδιας της πόλης. Παρά τη νίκη στη Μήλο, η Αθήνα έχασε αργότερα τον ευρύτερο αγώνα για την κυριαρχία στην Ελλάδα.
