Και εγώ ήμουν παγιδευμένος ανάμεσα στα εκατομμύρια οχήματα της φθηνής ανάπτυξης, αυτής που επιτρέπει σε όλους να αποκτήσουν αυτοκίνητο αλλά δεν νοιάζεται για μαζικές μεταφορές, για πάρκινγκ που θα φιλοξενήσουν τα αυτοκίνητα, για δρόμους που θα τους επιτρέψουν να κινηθούν- είναι ακριβά όλα αυτά τα δημόσια αγαθά. Εμείς θέλουμε ακριβά πράγματα για μας, ατομικά, δεν ενδιαφερόμαστε για αυτά που θα τα χαιρόμαστε όλοι.
Είχε περάσει ολόκληρη ώρα αφότου είχα ξεκινήσει από τη Μιχαλακοπούλου και ακόμη δεν είχα φθάσει στον τόπο που θα τιμούσαμε για τελευταία φορά τον Μιχάλη, αγωνιούσα πως δεν θα προλάβαινα την αποχαιρετιστήρια τελετή· κατέβηκα από το ταξί να συνεχίσω με τα πόδια, να προλάβω- και μπήκα κατευθείαν στην καρδιά φτηνιάρικης ανάπτυξης που απεχθανόταν: ατέλειωτη σειρά από απορριμματοφόρα και σκουπιδοτενεκέδες με υποδέχθηκε μόλις έστριψα στον δρόμο που χωρίζει τα νεκροταφεία Φαλήρου- Νέας Σμύρνης από το νεκροταφείο Καλλιθέας, της Καλλιθέας. Βρώμα και δυσωδία και δεκάδες αυτοκίνητα ακινητοποιημένα. Λες και ο δήμαρχος Νέας Σμύρνης, όπου μου φαίνεται βρίσκονται τα νεκροταφεία, ήθελε να εκδικηθεί όλους όσοι θα πήγαιναν να αποχαιρετίσουν τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη που μισούσε τη φτήνια και την ασχήμια.
Η ακριβή ανάπτυξη
Ήταν η αγαπημένη του έννοια η «ακριβή ανάπτυξη», όπως για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή ο «ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός», για τον Ανδρέα Παπανδρέου οι «μη προνομιούχοι», για τον Λεωνίδα Κύρκο η «κοινωνική συνοχή», για τον Γιώργο Παπανδρέου η «συμμετοχική δημοκρατία». Είκοσι χρόνια μετά την αρθρογραφία του στο «Βήμα» εξακολουθούσε πάντα να την υπερασπίζεται: «Ακριβή ανάπτυξη εναντίον πανάκριβης φτήνιας...» ήταν ο τίτλος άρθρου που είχε δημοσιεύσει στη «Μεταρρύθμιση» πριν από τρία χρόνια. Αντιγράφω από εκεί την άποψή του για το ελληνικό μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης με τους μεγάλους ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ και τους εξίσου μεγάλους ρυθμούς υποβάθμισης του περιβάλλοντος και της ποιότητας της ζωής μας:
Το «μοντέλο» αυτό είναι παλαιό, άντεξε στην πίεση των εκσυγχρονιστικών μεταρρυθμίσεων, προσαρμόστηκε ακόμη και μετά την ένταξη στην ΟΝΕ, επωφελήθηκε από πολλές απόψεις μέσα από την πορεία της ενοποίησης των αγορών και την παγκοσμιοποίηση, κέρδισε έως και ιδεολογικά εύσημα και πολιτική στήριξη, και ενισχύεται από τις τετελεσμένες ή συζητούμενες και επερχόμενες «μεταρρυθμίσεις» της «νέας διακυβέρνησης» της ΝΔ (από την κατάρρευση στοιχειωδών ελεγκτικών μηχανισμών έως τις εξαγγελίες για αυθαίρετα, δημόσια περιουσία και δάση...). Κέρδισε δηλαδή παράταση και... ελπίδες. Δεν προσφέρει ωστόσο και πολλές προοπτικές ούτε μεγέθυνσης ούτε βέβαια «ανάπτυξης» ή, ακόμα λιγότερο, αειφορίας. Κυρίως γιατί εκ κατασκευής και ιστορίας του βασίστηκε στη «φτήνια»: Απέφυγε συστηματικά,με άποψη και μέθοδο και με ιδεολογική και πολιτική κάλυψη, να περιλάβει στο κόστος και στις τιμές των προϊόντων και υπηρεσιών τους το κόστος που έχει η χρήση, η διατήρηση, η αναπαραγωγή και η αναβάθμιση των φυσικών πόρων και γενικότερα του περιβάλλοντος, των πολύ απτών στοιχείων της ποιότητας ζωής και βέβαια του «ανθρώπινου κεφαλαίου», που εξάλλου δεν το είδε παρά ως απλό μέσο παραγωγής. Ετσι, π.χ., υπήρξε σχετικά φθηνή η κατοικία που εξασφάλισε σε ένα πρωτοφανώς υψηλό ποσοστό του πληθυσμού, αλλά αυτό εξασφαλίστηκε με την απουσία κόστους για την πολεοδόμηση, κόστους για την πρότερη εγκατάσταση στοιχειωδών υποδομών για αστικές παροχές, κόστους από τη φορολόγηση, αφού το 80%-90% του κλάδου της οικοδομής ανήκει στην παραοικονομία (τέρμα τα αστεία, απόλυτα αναγνωρισμένη και επιβραβευόμενη...).Και τώρα είναι εξαιρετικά ακριβή για το σύνολο, μια και η εκ των υστέρων παρέμβαση (κράτους, αυτοδιοίκησης, οικογενειών...) για να εξασφαλιστούν όσα δεν είχαν γίνει συγκρούεται με ήδη κεκτημένα, με διαμορφωμένες καταστάσεις, με ανάγκες απαλλοτριώσεων (και μάλιστα παρανόμως καταπατημένων...), με αδυναμίες να εφαρμοστούν λύσεις. Ο καθένας μπορεί εύκολα, αν δεν δέχεται την εκδοχή «τι να κάνουμε, έτσι τα βρήκαμε...», να επιδοθεί σε ανάλογες συνοπτικές αναλύσεις ως προς μια σειρά από άλλα ζητήματα που ταλαιπωρούν ή και μπλοκάρουν την ανάπτ