Εντελώς συμπωματικά, η δημοσίευση της έκθεσης του Ινστιτούτου ήρθε μία μέρα μετά τη δολοφονία του ακροδεξιού ακτιβιστή Τσάρλι Κερκ, γεγονός που αποκάλυψε τη διχόνοια που μαστίζει την αμερικανική κοινωνία (κι όχι μόνο) και το φόβο για την ανεξέλεγκτη βία, ενώ αναδύθηκαν και δεκάδες ερωτήματα σχετικά με το αν η πολιτική αντιπαράθεση έχει πλέον λάβει έναν διαφορετικό τρόπο έκφρασης, ο οποίος θυμίζει πολύ σκοτεινές εποχές (και πρακτικές) που η ανθρωπότητα προσπαθεί επί χρόνια να ξορκίσει - ή, κατ' άλλους, προμηνύει ότι έρχεται κάτι «καινούργιο», πολύ χειρότερο απ' όσα ξέραμε μέχρι σήμερα.
Κι όμως, παρά το ότι οι ΗΠΑ «πρωταγωνιστούν» στην συγκεκριμένη έκθεση και παρά τα όσα συνέβησαν την Τετάρτη (10/9) στη Γιούτα και τα όσα πυροδότησε η δολοφονία του Κερκ, η αμερικανική κυβέρνηση επιμένει πως η Δημοκρατία δεν υπονομεύεται, αλλά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο· αποκαθίσταται.
Αυτό σχολίασε επίσημα ο Λευκός Οίκος στο Newsweek, τη στιγμή που ο γενικός γραμματέας του διεθνούς Ινστιτούτου, Κέβιν Κάσας – Ζαμόρα, σημείωνε ότι παρατηρούμε «μία πιο οξεία επιδείνωση σε σχέση με το παρελθόν», εξηγώντας πως «η δημοκρατία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια τέλεια καταιγίδα αυταρχικής αναγέννησης και οξείας αβεβαιότητας, λόγω των μαζικών κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών».
«Για να αντεπιτεθούν οι δημοκρατίες οφείλουν να προστατεύσουν βασικά δημοκρατικά στοιχεία, όπως οι εκλογές και το κράτος δικαίου, αλλά και να προχωρήσουν σε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στη διακυβέρνηση, ώστε να προσφέρουν δικαιοσύνη και κοινωνική ευημερία», είπε ακόμη, σημειώνοντας ότι, σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας, η Δημοκρατία έχει παρουσιάσει υποχώρηση σε 94 χώρες την τελευταία πενταετία, ενώ μόνο το ένα τρίτο των κρατών παγκοσμίως σημειώνει πρόοδο.
Η ετήσια έρευνα του International IDEA – The Global State of Democracy Report 2025 – θεωρείται η πιο ολοκληρωμένη του είδους της· διενεργείται σε 174 χώρες και αξιολογεί την «πορεία» της δημοκρατίας από το 1975 μέχρι σήμερα.
Οι «πρωταθλητές»
Σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας, η ελευθερία του Τύπου επιδεινώθηκε στο ένα τέταρτο των χωρών που εξετάστηκαν, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη υποχώρηση από την αρχή της βάσης δεδομένων του οργανισμού.
Τις τρεις σοβαρότερες υποχωρήσεις σημείωσαν το Αφγανιστάν, η Μπουρκίνα Φάσο και η Μιανμάρ, χώρες που βιώνουν έντονες εμφύλιες συγκρούσεις, φτώχεια και πολιτική αστάθεια.
Η τέταρτη μεγαλύτερη επιδείνωση καταγράφηκε στη Νότια Κορέα, όπου τα Μέσα Ενημέρωσης έχουν στοχοποιηθεί επανειλημμένως και η κυβέρνηση έχει προσφύγει σε αγωγές για να φιμώσει τους δημοσιογράφους.
Ωστόσο, η «κρίση» των Μέσων δεν οφείλεται μόνο στη φανερή λογοκρισία που επιβάλλουν οι κυβερνήσεις, αλλά και σε πληθώρα άλλων λόγων. Στη Νέα Ζηλανδία, για παράδειγμα, προβληματικό για τον πλουραλισμό των ΜΜΕ είναι το γεγονός πως το μιντιακό τοπίο έχει συρρικνωθεί δραματικά, με τέσσερις στους πέντε δημοσιογράφους να εργάζονται πλέον για έναν από τους πέντε μόλις εργοδότες που υπάρχουν. Απ’ την άλλη, στην Παλαιστίνη, σχεδόν 200 δημοσιογράφοι έχουν σκοτωθεί από τον Οκτώβριο του 2023, ενώ το Ισραήλ έχει επιβάλει αποκλεισμό στην ελεύθερη είσοδο διεθνών μέσων στη Λωρίδα της Γάζας.
«Μεταξύ 2024 και 2025, το τηλεοπτικό δίκτυο Al Jazeera στοχοποιήθηκε τόσο από το Ισραήλ όσο και από την Παλαιστινιακή Αρχή, οι οποίες ανέστειλαν τη λειτουργία του επικαλούμενες λόγους εθνικής ασφάλειας και εντάσεις γύρω από την κάλυψη συγκεκριμένων γεγονότων», σημειώνει η έκθεση.
Οι εξαιρέσεις
Στις «εξαιρέσεις» συγκαταλέγεται η Χιλή, η Νότια Αφρική και η Μποτσουάνα, όπου έχει καταγραφεί πρόοδος ως προς την ελευθερία των Μέσων. Στη Χιλή η πρόοδος αυτή αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στην έγκριση νομοσχεδίου που στοχεύει στην ενίσχυση της ασφάλειας των δημοσιογράφων και των οικογενειών τους.
Παράλληλα, η Ιορδανία έχει καταγράψει αρκετά καλό «σκορ», αφού θεωρήθηκε πως οι βουλευτικές εκλογές του 2024 διεξήχθησαν με αδιάβλητο τρόπο και δικαιοσύνη, ενώ και η Πολωνία έχει βελτιώσει τη θέση της στην κατάταξη.
Η «πληγή» των ΗΠΑ
Στις Ηνωμένες Πολιτείες – τη χώρα της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας – η κατάσταση έχει επιδεινωθεί, καθώς πέρα από τα εσωτερικά προβλήματα, αποτιμάται αρνητικά και το ότι η αμερικανική κυβέρνηση έχει μειώσει πολύ τη συμμετοχή της σε προγράμματα οικονομικής στήριξης ή διπλωματικής διαμεσολάβησης σε τρίτες χώρες, τα οποία αποσκοπούν στην ενίσχυση της Δημοκρατίας, της δικαιοσύνης και της συμπερίληψης.
«Αυτές οι εξελίξεις συνέβαλαν στην αποδυνάμωση των διεθνών προσπαθειών εκδημοκρατισμού. Μέσα σε λιγότερο από έξι μήνες, οι πολιτικοί θεσμοί στο εσωτερικό των ΗΠΑ έχουν επίσης χάσει μεγάλο μέρος της συμβολικής τους ισχύος, λειτουργώντας πλέον περισσότερο ως παράδειγμα υπερβολικής εκτελεστικής εξουσίας και λιγότερο ως πηγή έμπνευσης για φιλοδημοκρατικές δυνάμεις», επισημαίνεται χαρακτηριστικά στο report.
Σημειώνεται ότι το 2021, το διεθνές Ινστιτούτο είχε συμπεριλάβει για πρώτη φορά τις ΗΠΑ στον κατάλογο των «οπισθοδρομικών» δημοκρατιών, επισημαίνοντας μια «ορατή επιδείνωση» που – όπως σημείωσε τότε – είχε ξεκινήσει το 2019.
Προοδευτικοί vs Συντηρητικοί
Πέρα από την ανάδειξη προκλήσεων όπως οι παραπάνω, που πλήττουν τη Δημοκρατία σε παγκόσμια κλίμακα, η έρευνα έχει και μία ακόμη ενδιαφέρουσα πτυχή: καταγράφει πως αυξάνεται η πόλωση μεταξύ των προοδευτικών και των συντηρητικών απόψεων. Μία πόλωση, που όπως αποδείχτηκε (και) αυτήν την εβδομάδα, αποτυπώνεται στην κοινωνική πραγματικότητα με ολέθρια αποτελέσματα.
Η πόλωση, δηλαδή, ανάμεσα σε όσους θα ήθελαν οι κυβερνήσεις να λειτουργούν περισσότερο συμπεριληπτικά και ακολουθώντας τις αρχές της κοινωνικής ισότητας και δικαιοσύνης – και σε εκείνους που δίνουν προτεραιότητα στην περιφρούρηση των ατομικών ελευθεριών, όσο καταστροφικές ή εγκληματικές προεκτάσεις κι ενέχει κάτι τέτοιο.
Σε αυτό το πλαίσιο, πέρα από την ελευθερία του Τύπου που διακυβεύεται, η έκθεση φανερώνει ότι και η εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στο αδιάβλητο και την αποτελεσματικότητα των εκλογικών διαδικασιών «έπιασε» χαμηλό τριακονταετίας.
«Κατά κάποιο τρόπο, από έναν ισορροπημένο κόσμο έχουμε βρεθεί σε έναν κόσμο που κινείται προς μια αντιδημοκρατική κατεύθυνση», είπε ο Κάσας – Ζαμόρα, συνοψίζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας.
Οι κακοί οιωνοί του 2024
Παρ’ όλα αυτά – όσο συγκλονιστικά κι αν είναι τα πορίσματα της έρευνας του International Institute for Democracy and Electoral Assistance – δεν είναι η πρώτη φορά που χτυπάει «καμπανάκι» για την ποιότητα της Δημοκρατίας.
Η καθιερωμένη ετήσια μελέτη του Economist Intelligence Unit (EIU) για το 2024 είχε δείξει ότι η Δημοκρατία δέχτηκε, κατά το περασμένο έτος, το ισχυρότερο πλήγμα που έχει δεχτεί σε διάστημα δύο δεκαετιών.
Κι αυτό παρά το ότι το 2024 καταγράφηκαν οι περισσότερες εκλογικές διαδικασίες που έχουν καταγραφεί ποτέ, καθώς χώρες που φιλοξενούν περίπου το ήμισυ του πληθυσμού της Γης, είχαν πραγματοποιήσει εκλογές. Σε αριθμούς αυτό αποτυπώνεται σε περίπου 1,65 δισεκατομμύρια ψηφοδέλτια που καταμετρήθηκαν σε περισσότερες από 70 χώρες. Ωστόσο, ενώ ο αριθμός των δημοκρατικών εκλογών στη διάρκεια ενός έτους δεν ήταν ποτέ υψηλότερος, ο παγκόσμιος μέσος όρος διολίσθησε στο ιστορικό χαμηλό των 5,17 μονάδων (από το υψηλότερο επίπεδο των 5,55 το 2015).
Σύμφωνα με τη μελέτη της EIU, μόλις το 6,6% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε πλήρη Δημοκρατία (το ίδιο ποσοστό πριν από μία δεκαετία άγγιζε το 12,5%), πράγμα που σημαίνει ότι 2 στους 5 ανθρώπους ζουν υπό αυταρχική διακυβέρνηση.
Σημειώνεται ότι η EIU βαθμολογεί 167 χώρες, από το 2006 μέχρι σήμερα, βάσει πέντε κριτηρίων: (α) εκλογική διαδικασία και πολυφωνία, (β) τρόπος διακυβέρνησης, (γ) πολιτική συμμετοχή, (δ) πολιτική κουλτούρα και (ε) ατομικές ελευθερίες.
Η θέση της Ελλάδας
Η Ελλάδα, σύμφωνα με την μελέτη του 2024, κατατάσσεται πλέον στις «πλήρεις Δημοκρατίες»· ωστόσο δεν κέρδισε αυτόν τον τίτλο παρά έναν μόλις χρόνο πριν (το 2023, δηλαδή), αφού τα προηγούμενα χρόνια κατατασσόταν στις «προβληματικές Δημοκρατίες», που είναι η δεύτερη κατηγορία στη λίστα, με τα «υβριδικά καθεστώτα» και τα «αυταρχικά καθεστώτα» να ακολουθούν.
Στην συγκεκριμένη κατηγορία («πλήρεις Δημοκρατίες») καταλαμβάνουμε την τελευταία θέση μεταξύ 24 ακόμη χωρών, ενώ σε σχέση με το 2023 «χάσαμε» πέντε θέσεις στην κατάταξη, εν μέρει εξαιτίας της κουλτούρας διακυβέρνησης (βαθμολογία: 6,79/10) και της πολιτικής συμμετοχής (7,22/10) που σημείωσαν χαμηλά «σκορ».
Εντυπωσιακό, ίσως, είναι ότι η Γαλλία, σύμφωνα με την ίδια έρευνα του 2024, υποβαθμίστηκε στις «προβληματικές Δημοκρατίες», λόγω της πολιτικής αναταραχής – η οποία, όπως αποδείχτηκε την «κυνηγάει» ακόμη και μάλιστα εντεινόμενη – και της λαϊκής αμφισβήτησης προς την κυβέρνηση και τα μέτρα που εισηγείται.
Ακόμη, η Ρουμανία είχε κάνει «βουτιά» δώδεκα θέσεων μετά την ακύρωση του αποτελέσματος των προεδρικών εκλογών, ενώ οι ΗΠΑ είχαν συνεχίσει να βρίσκονται μεταξύ των «προβληματικών» χωρών, όπως και το 2023, με την έκθεση ωστόσο να προειδοποιεί ότι οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι είναι μπροστά, αφού ο Ντόναλντ Τραμπ αμφισβητεί καταφανώς την πολιτική ανεξαρτησία της δημόσιας διοίκησης και παρεμβαίνει στη λειτουργία της Δικαιοσύνης.
