Τόσο ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ όσο και ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο ξεκαθάρισαν το Σαββατοκύριακο ότι η κατάρρευση της κομμουνιστικής κυβέρνησης της Κούβας δεν θα ήταν απλώς ένα πιθανό παράπλευρο όφελος της ανατροπής του Μαδούρο, αλλά ένας ξεκάθαρος στόχος.
«Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να κάνουμε κάποια ενέργεια», δήλωσε ο Τραμπ καθώς επέστρεφε στην Ουάσιγκτον από τις παρατεταμένες διακοπές του στη Φλόριντα. Χωρίς τον Μαδούρο και τις προμήθειες πετρελαίου που παρείχε η Βενεζουέλα, είπε, «η Κούβα φαίνεται έτοιμη να καταρρεύσει».
Ο Ρούμπιο προχώρησε ακόμη περισσότερο, αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ίσως είναι πρόθυμες να της δώσουν μια «ώθηση». «Δεν πρόκειται να σας μιλήσω για τα μελλοντικά μας βήματα», είπε την Κυριακή στην εκπομπή “Meet the Press” του NBC. «Αλλά αν ζούσα στην Αβάνα και ήμουν στην κυβέρνηση, θα ανησυχούσα».
Σύμφωνα με την Washington Post, τα λόγια τους βρήκαν απήχηση σε πολλούς στην κοινότητα των εξόριστων με επίκεντρο το Μαϊάμι, όπου ο αγώνας για την απελευθέρωση της Κούβας από την κομμουνιστική διακυβέρνηση κυριαρχεί στην πολιτική εδώ και δεκαετίες.
Η Κούβα είναι η «ρίζα» των προβλημάτων με τη Βενεζουέλα, τη Νικαράγουα και άλλα αριστερά καθεστώτα στην περιοχή, δήλωσε ο Ντάριελ Φερνάντες, εκλεγμένος φοροεισπράκτορας της κομητείας Μαϊάμι-Ντέιντ. «Τώρα ήρθε η ώρα… το κομμουνιστικό και σοσιαλιστικό καθεστώς δολοφόνων των Κάστρο να λογοδοτήσει επίσης, και ο κουβανικός λαός να γίνει επιτέλους ελεύθερος».
«Αν ρωτάτε αν η κουβανική κυβέρνηση θα καταρρεύσει από μόνη της επειδή ο οικονομικός πόνος αναμένεται να αυξηθεί» χωρίς τις αποστολές πετρελαίου από τη Βενεζουέλα, «είμαι πολύ σκεπτικός», δήλωσε ο Μάικλ Τζ. Μπουσταμάντε, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας και διευθυντής του προγράμματος κουβανικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι.
Για να κρατά αναμμένα τα φώτα και τα αυτοκίνητα σε κίνηση, η Κούβα εξαρτάται εδώ και καιρό από τις προμήθειες πετρελαίου της Βενεζουέλας, τις οποίες αντάλλασσε με προσωπικό ασφαλείας και υγειονομικούς στο πλαίσιο μιας φιλικής συμφωνίας με τους αριστερούς συμμάχους στο Καράκας.
«Μπορεί κάλλιστα να αποδειχθώ λάθος, αλλά η Κούβα έχει ξαναβρεθεί σε αυτή τη θέση» και επέζησε, είπε ο Μπουσταμάντε, αναφερόμενος στην περίοδο που είναι γνωστή στην Κούβα ως «ειδική περίοδος», η οποία ξεκίνησε το 1991 με την απότομη διακοπή της εξωτερικής βοήθειας μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.
Ο Χουάν Γκονσάλες, ο οποίος υπηρέτησε ως διευθυντής για το Δυτικό Ημισφαίριο στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας της κυβέρνησης Μπάιντεν, δήλωσε ότι «η διακοπή των παραδόσεων πετρελαίου θα ασκήσει τεράστια πίεση στην ανθρωπιστική κατάσταση» στην Κούβα, η οποία ήδη υποφέρει από συχνές διακοπές ρεύματος και ελλείψεις τροφίμων. «Αλλά δεν νομίζω ότι το καθεστώς θα σηκώσει τα χέρια ψηλά».
Πέρα από μια προσωρινή οικονομική ανάκαμψη κατά την περίοδο Ομπάμα, όταν η αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Ουάσιγκτον και Αβάνας οδήγησε σε αύξηση του τουρισμού και περιορισμένα ανοίγματα για ιδιωτική ιδιοκτησία και ξένες επενδύσεις, η κουβανική οικονομία δεν ανέκαμψε ποτέ πραγματικά από την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.
Η χώρα διολισθαίνει εδώ και χρόνια σε οικονομικό χάος, λόγω των αμερικανικών κυρώσεων και αυτού που ακόμη και πολλοί υποστηρικτές της θεωρούν κακοδιαχείριση από ένα γερασμένο Κομμουνιστικό Κόμμα Κούβας.
Κάποιοι επέλεξαν να δουν ευκαιρίες στο σκοτάδι που ακολούθησε την ανατροπή του Μαδούρο. Ο Κάρλος Αλζουγκαράι, συνταξιούχος καριερίστας Κουβανός διπλωμάτης, δήλωσε τηλεφωνικά από το σπίτι του στην Αβάνα: «Υπάρχει, φυσικά, αύξηση της απειλής — κάτι πολύ κακό».
Όμως, είπε, είναι πιθανό οι σύμμαχοι της Κούβας στη Ρωσία και αλλού να βοηθήσουν, «και ίσως — μόνο ίσως — η κυβέρνηση να ανοίξει την οικονομία και να κάνει αυτό που οι οικονομολόγοι της λένε εδώ και πολύ καιρό και εκείνη αρνείται να κάνει».
Η στήριξη της Βενεζουέλας υπό τον προκάτοχο του Μαδούρο, Ούγκο Τσάβες, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, βοήθησε την Κούβα να εξέλθει από την ειδική περίοδο και το βάρος των δεκαετιών αμερικανικών κυρώσεων. Από τότε, η Αβάνα έχει αντέξει τον θάνατο του επαναστατικού ηγέτη Φιντέλ Κάστρο, την πανδημία της COVID, τη διάλυση από τον Τραμπ — κατά την πρώτη του θητεία — του περιορισμένου ανοίγματος του Ομπάμα και τις οργισμένες διαδηλώσεις του 2021.
Όμως, η ενισχυμένη δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ συνιστά μια εντελώς νέα απειλή για την κουβανική ηγεσία.
Ανάγκη για μεταρρυθμίσεις
Κατά καιρούς, κυβερνητικοί οικονομολόγοι της Κούβας έχουν εισηγηθεί την αναμόρφωση της οικονομίας και έχουν δεχθεί πιέσεις για αυτό από συμμάχους στην Κίνα, το Βιετνάμ και τη Ρωσία.
Ο Ραούλ Κάστρο, που διαδέχθηκε τον άρρωστο αδελφό του Φιντέλ το 2006, προειδοποίησε για την ανάγκη μεταρρυθμίσεων σε μια μακροσκελή ομιλία του στο κουβανικό κοινοβούλιο το 2010. «Παίζουμε με τη ζωή της επανάστασης», είπε. «Ή θα διορθώσουμε την κατάσταση, ή θα ξεμείνουμε από χρόνο περπατώντας στο χείλος της αβύσσου, και θα βυθιστούμε».
Όμως, τα σχέδιά του για την επέκταση του ρόλου του ιδιωτικού τομέα και τη μείωση της κρατικής ιδιοκτησίας θεωρήθηκαν αντιφατικά και ανεπαρκώς εφαρμοσμένα, επιλύοντας τελικά ελάχιστα από τα συστημικά προβλήματα της Κούβας.
Στο αποκορύφωμά τους, περίπου 100.000 βαρέλια την ημέρα, οι αποστολές πετρελαίου της Βενεζουέλας επέτρεπαν στην Κούβα να καλύπτει τις ενεργειακές της ανάγκες και να πωλεί επεξεργασμένα πετρελαϊκά προϊόντα στο εξωτερικό για τόσο αναγκαίο συνάλλαγμα. Όμως, καθώς η Βενεζουέλα αντιμετώπιζε απότομες μειώσεις στην παραγωγή, λόγω αμερικανικών κυρώσεων και κακοδιαχείρισης, οι αποστολές μειώθηκαν σε περίπου 30.000 βαρέλια πέρυσι.
Αυτές οι περικοπές, σε συνδυασμό με τα γερασμένα διυλιστήρια της Κούβας, τις αποτυχημένες υποδομές και τους περιστασιακούς τυφώνες, οδήγησαν σε τουλάχιστον πέντε γενικευμένα μπλακάουτ σε ολόκληρο το νησί πέρυσι.
«Πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι δεν μπορούν πλέον να βασίζονται σε ξένη βοήθεια», είπε ο Αλζουγκαράι. Η Ρωσία και το Μεξικό έχουν προμηθεύσει κάποια ποσότητα πετρελαίου, αν και η πρόεδρος του Μεξικού, Κλαούντια Σέινμπαουμ, είναι πιθανό να δεχθεί αυξανόμενες πιέσεις από τις ΗΠΑ για να διακόψει τη βοήθεια προς την Αβάνα. Η Κίνα, που κατέχει μεγάλο μέρος του κουβανικού χρέους, έχει δείξει ελάχιστο ενδιαφέρον να βοηθήσει.
Οι μεταρρυθμίσεις έχουν εγκριθεί «στα χαρτιά», είπε ο Αλζουγκαράι. «Το πρόβλημα είναι ότι δεν τις εφαρμόζουν. Η ουσία είναι το άνοιγμα στην οικονομία της αγοράς, η επέκταση του ιδιωτικού τομέα και η κατάργηση ή πώληση σοσιαλιστικών κρατικών επιχειρήσεων που δεν παράγουν. Πρέπει να το κάνουν — και πρέπει να το κάνουν γρήγορα. Έχουν χάσει πάρα πολύ χρόνο».
Λίγοι παρατηρητές της Κούβας έχουν μεγάλη εμπιστοσύνη ότι θα γίνουν μεταρρυθμίσεις, τουλάχιστον υπό την κομματική κυβέρνηση του προέδρου Μανουέλ Ντίας-Κανέλ και τη σημερινή δομή εξουσίας.
«Υπάρχουν μεταρρυθμιστές μέσα στο καθεστώς», είπε ο Γκονσάλες, ο αξιωματούχος της κυβέρνησης Μπάιντεν που είχε εκτεταμένες επαφές με την κουβανική κυβέρνηση. «Έχουν όραμα, αλλά δεν έχουν τα μέσα και την επιρροή για να το υλοποιήσουν».
Ακόμη κι αν τα είχαν, πρόσθεσε, «δεν θα ήταν αρκετό» για τον Ρούμπιο — του οποίου οι γονείς έφυγαν από το νησί πριν την κατάληψη της εξουσίας από τον Φιντέλ Κάστρο το 1959 — και για τους Κουβανοαμερικανούς βουλευτές και παράγοντες εξουσίας. «Θα θέλουν μεγάλες αλλαγές».
Η αντιπολίτευση στο νησί είναι διάσπαρτη και χωρίς ηγεσία μετά τις συλλήψεις που ακολούθησαν τις διαδηλώσεις του 2021.
«Άνθρωποι που φιλοδοξούν να γίνουν ηγέτες της αντιπολίτευσης είτε βρίσκονται στο Μαϊάμι, είτε στη Μαδρίτη, είτε στη φυλακή», είπε ο Γουίλιαμ ΛίοΓκραντ, ειδικός σε θέματα Λατινικής Αμερικής στο American University. Μια απομάκρυνση, τύπου Βενεζουέλας, ακόμη και λίγων προσώπων είναι απίθανο να ταράξει τα πολυεπίπεδα και βαθιά ριζωμένα κομματικά και στρατιωτικά κέντρα εξουσίας σε σημείο κατάρρευσης, είπε.
Όσο για τους ίδιους τους Κουβανούς, ο Αλζουγκαράι είπε: «Δεν θα έλεγα ότι οι άνθρωποι είναι τόσο απελπισμένοι ώστε να καλωσορίσουν μια αμερικανική επέμβαση ή την ανάληψη της εξουσίας από μια ομάδα Κουβανών του Μαϊάμι. Αυτό που θέλουν οι άνθρωποι είναι να αλλάξει η κουβανική κυβέρνηση», είπε, «αλλά με κουβανικούς όρους, όχι επιβεβλημένους απ’ έξω».
