ΓΙΑΤΙ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ Η ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΣΕΛΗΝΗ
Κεντρικός στόχος του προγράμματος Apollo του περασμένου αιώνα ήταν να αποδείξει ότι ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει μέχρι τη Σελήνη. Με τη σειρά του, το Artemis επιχειρεί όχι μόνο την επιστροφή, αλλά και τη μονιμοποίηση της ανθρώπινης παρουσίας σε αυτήν, μέσα από τη δημιουργία μιας ερευνητικής βάσης.
Κεντρική θέση σε αυτό το πλάνο έχει η αξιοποίηση κοιτασμάτων νερού, που έχει επιστημονικά αποδειχθεί ότι υπάρχουν στη σεληνιακή σκόνη, πιθανότατα σε παγωμένη μορφή. Η αξιοποίησή τους θα μπορούσε να καλύψει καίριες ανάγκες για την παραμονή ανθρώπων στη Σελήνη, μέσω της διάσπασης του νερού σε οξυγόνο και υδρογόνο. Το πρώτο θα διασφάλιζε την επιβίωση των αστροναυτών, ενώ το δεύτερο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως βασική πρώτη ύλη για καύσιμα πυραύλων, ανοίγοντας τον δρόμο για περαιτέρω διαστημικές αποστολές. Όσον αφορά άλλους πόρους – όπως μέταλλα, σπάνιες γαίες ή το περιβόητο Ήλιο-3 (ένα σπάνιο αέριο που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στο μέλλον σε αντιδραστήρες πυρηνικής σύντηξης) – η εκμετάλλευσή τους και η εξαγωγή τους στη Γη παραμένει σε πρώτη φάση ένα θεωρητικό σενάριο.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της NASA, ιδανικότερη τοποθεσία για την εγκατάσταση μιας βάσης θεωρείται ο νότιος πόλος της Σελήνης, καθώς εκεί καταγράφονται μεγάλες περίοδοι ηλιακού φωτός, απαραίτητες για την παραγωγή ενέργειας, ενώ εκτιμάται ότι υπάρχουν πλούσια αποθέματα πάγου, που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τη μόνιμη ανθρώπινη παρουσία. Σημειώνεται ότι στο συγκεκριμένο «οικόπεδο» δεν έχει υπάρξει στο παρελθόν ανθρώπινη παρουσία και η διαδικασία προσσελήνωσης πυραύλων ή δορυφόρων θεωρείται ιδιαίτερα απαιτητική, λόγω εδαφικών ιδιομορφιών. Τόσο οι ΗΠΑ όσο και η Κίνα έχουν εκφράσει την πρόθεσή τους να πραγματοποιήσουν επανδρωμένη προσσελήνωση στη συγκεκριμένη ζώνη, με χρονικό ορίζοντα το 2028 για τις πρώτες και το 2030 για τη δεύτερη.
ΟΙ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ ARTEMIS ΚΑΙ ΟΙ ΚΙΝΕΖΙΚΕΣ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΖΩΝΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Κι εδώ αρχίζουν τα προβλήματα, καθώς υπάρχουν δύο εκ διαμέτρου αντίθετες οπτικές ως προς τα δικαιώματα χρήσης των πόρων της Σελήνης.
Το Διάστημα θεωρείται υπόθεση ολόκληρης της ανθρωπότητας. Αυτό προκύπτει από τη Συνθήκη για το Διάστημα του 1967, τη σημαντικότερη διεθνή νομική βάση για τη διαστημική δραστηριότητα, η οποία ορίζει ότι η Σελήνη δεν υπόκειται σε εθνική οικειοποίηση με κυριαρχικές διεκδικήσεις. Η προοπτική, όμως, εκμετάλλευσης των πόρων της από ιδιωτικούς φορείς κινείται σε μια «γκρίζα» νομική ζώνη.
Οι ΗΠΑ παρουσίασαν το 2020 τις «Συμφωνίες Artemis» (Artemis Accords). Πρόκειται για μη δεσμευτικές διακηρύξεις των ΗΠΑ και άλλων κρατών, που ορίζουν κανόνες για την ειρηνική και βιώσιμη εξερεύνηση της Σελήνης και άλλων ουράνιων σωμάτων. Στα κράτη που στηρίζουν τις διακηρύξεις επιτρέπεται η συμμετοχή σε αμερικανικές ερευνητικές αποστολές. Έως τον Απρίλιο του 2026 είχαν υπογράψει 67 χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα.
Με αυτή την κίνηση, τα υπογράφοντα κράτη αποδέχονται την αμερικανική θέση για τους όρους εκμετάλλευσης των πόρων του Διαστήματος, σύμφωνα με την οποία η χρήση τους δεν ταυτίζεται με την εδαφική κυριαρχία.
Από την άλλη, η Κίνα εκφράζει έντονες ενστάσεις, καθώς υποστηρίζει ότι οι «Συμφωνίες Artemis» παρακάμπτουν τη Συνθήκη για το Διάστημα. Ιδιαίτερα αμφιλεγόμενες θεωρεί τις αναφορές για «ζώνες ασφαλείας» γύρω από τις σεληνιακές βάσεις, οι οποίες θα μπορούσαν δυνητικά να εμποδίσουν την ελεύθερη πρόσβαση άλλων κρατών. Ένα πρόσθετο ζήτημα που αναδεικνύουν διεθνολόγοι είναι ότι οι συμφωνίες δεν αποτελούν πρωτοβουλία του ΟΗΕ, αλλά του αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών.
Ως αντίδραση, η Κίνα υπέγραψε το 2021 Μνημόνιο Συνεργασίας με τη Ρωσία, με στόχο την κατασκευή Διεθνούς Σεληνιακού Ερευνητικού Σταθμού. Σύμφωνα με αυτό, τα συμβαλλόμενα μέρη σχεδιάζουν να παρέχουν ελεγχόμενη πρόσβαση στη βάση και σε άλλες χώρες, αφού ολοκληρωθεί η κατασκευή της. Στην ίδια συμφωνία έχουν υπαχθεί μεταξύ άλλων η Αίγυπτος, το Πακιστάν και η Νότια Αφρική.
Ουσιαστικά δημιουργείται ένα νέο δίπολο ανταγωνισμού στο Διάστημα, που μοιάζει – τηρουμένων των αναλογιών – με εκείνο του Ψυχρού Πολέμου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άλλα κράτη με διαστημικές φιλοδοξίες.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΟ-ΟΛΙΓΑΡΧΩΝ ΚΑΙ Η «ΑΝΟΙΞΗ» ΤΗΣ ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
Τα διαστημικά προγράμματα ακούγονται συναρπαστικά· ωστόσο η υλοποίησή τους αποδεικνύεται συχνά ανεφάρμοστη, με αποτέλεσμα να μένουν ανολοκλήρωτα. Συνεπώς, το ερώτημα «του ενός εκατομμυρίου» είναι ποιος από τους δύο πόλους – ΗΠΑ ή Κίνα – θα παρουσιάσει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.
Μία κρίσιμη παράμετρος είναι η διασφάλιση της απαραίτητης χρηματοδότησης. Μόνο για το πρόγραμμα Artemis, ο Γενικός Επιθεωρητής της NASA εκτίμησε ότι έχουν δαπανηθεί 93 δισ. δολάρια μέχρι και το 2025. Τα κόστη αυτά θα πολλαπλασιαστούν εφόσον προκύψει ανάγκη συντήρησης μιας μόνιμης βάσης στη Σελήνη. Με τα σημερινά δεδομένα, κανένα κράτος – συμπεριλαμβανομένων ΗΠΑ και Κίνας – δεν μπορεί να καλύψει εύκολα αυτά τα έξοδα.
Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι ο ιδιωτικός τομέας, στον οποίο η NASA είχε ήδη αναθέσει στο παρελθόν έργα που αφορούν τη διαστημική δραστηριότητα. Καθοριστικοί παράγοντες θεωρούνται η SpaceX του Ίλον Μασκ και η Blue Origin του Τζεφ Μπέζος, που κατασκευάζουν – σε ανταγωνισμό μεταξύ τους – συστήματα προσγείωσης αστροναυτών. Χωρίς τη συμμετοχή τους, το πρόγραμμα Artemis θα αντιμετώπιζε σοβαρά εμπόδια.
Συνεπώς, η εξάρτηση της NASA από τις επιλογές και τις προθέσεις των Μασκ και Μπέζος επιβεβαιώνει ότι σήμερα, περισσότερο από ποτέ, οι τεχνολογικοί κολοσσοί έχουν συγκεντρώσει τέτοια οικονομική και τεχνολογική ισχύ, ώστε να λειτουργούν ως αυτόνομοι φορείς με ιδιαίτερα ισχυρό γεωπολιτικό βάρος, συγκρίσιμο με εκείνο των κρατών, χωρίς βέβαια να παύουν να εξαρτώνται από το κανονιστικό πλαίσιο που αυτά επιβάλλουν.
Από την άλλη, αξιοσημείωτες προσπάθειες επιχειρούνται και από την πλευρά του Πεκίνου. Οι κινεζικές επενδύσεις στον εμπορικό διαστημικό τομέα αυξήθηκαν από 340 εκατομμύρια δολάρια το 2015 σε περίπου 3,81 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025, σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας διαστημικών ερευνών Orbital Gateway Consulting.
Ο κινεζικός διαστημικός κλάδος υποστηρίζεται από έναν συνδυασμό τοπικών κυβερνήσεων, πανεπιστημίων, κρατικών επιχειρήσεων και ιδιωτικών εταιρειών. Το αποτέλεσμα είναι ένα ισχυρό δίκτυο διαστημικών δραστηριοτήτων κατανεμημένο σε ολόκληρη τη χώρα. Πλέον, η Κίνα διαθέτει περισσότερους από δώδεκα ιδιωτικούς κατασκευαστές πυραύλων, ορισμένοι από τους οποίους εργάζονται πάνω σε επαναχρησιμοποιούμενους πυραύλους, παρόμοιους με εκείνους της SpaceX, όπως σημειώνεται σε ανάλυση του CNBC. Παράλληλα, την τελευταία εικοσαετία, η Κίνα σημειώνει σημαντική πρόοδο στην ευρύτερη ανάπτυξη δορυφορικών υποδομών.
Εν τέλει, η διαστημική βιομηχανία φαίνεται να μπαίνει σε «εποχή άνοιξης», με κρατικούς και ιδιωτικούς φορείς να αυξάνουν κατακόρυφα τις επενδύσεις. Σύμφωνα με τον διεθνή οίκο McKinsey, στη διαστημική οικονομία είχαν τοποθετηθεί το 2023 παγκοσμίως περίπου 630 δισ. δολάρια. Ο ίδιος οίκος εκτιμά ότι το ποσό αυτό ενδέχεται να φτάσει στα 1,8 τρισ. δολάρια έως το 2035. Παρ’ όλα αυτά, οι επενδύσεις στη διαστημική οικονομία εμπεριέχουν ρίσκα, καθώς στα εκάστοτε προγράμματα εμφανίζονται συχνά τεχνικές δυσκολίες και καθυστερήσεις, ενώ ορισμένα μένουν ανολοκλήρωτα.
Από εκεί και πέρα, ειδικοί εκτιμούν ότι οι ΗΠΑ διατηρούν το προβάδισμα στην «κούρσα» του Διαστήματος· εντούτοις, η πρόοδος της Κίνας θεωρείται αρκετά ισχυρή, ώστε να τις απειλήσει.
ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΟΣ ΣΤΟΧΟΣ Ο ΑΡΗΣ
Δεν γνωρίζουμε ποιος θα επικρατήσει στη «μάχη» για τη Σελήνη. Γνωρίζουμε, όμως, ότι δεν θεωρείται ο τελικός προορισμός, καθώς μακροπρόθεσμος στόχος είναι ο Άρης. Ιδιαίτερα ριζοσπαστικά θεωρούνται τα σχέδια του Ίλον Μασκ, ο οποίος επιχειρεί μέσω της SpaceX να δημιουργήσει μια ανθρώπινη αποικία στον «Κόκκινο Πλανήτη». Αρκετοί αναλυτές αμφισβητούν αυτό το πλάνο, επικαλούμενοι, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι μια επανδρωμένη αποστολή θα χρειαζόταν περίπου δύο χρόνια για να προσεγγίσει τον Άρη και να επιστρέψει στη Γη. Σε κάθε περίπτωση, η Σελήνη λειτουργεί ως ενδιάμεση «γέφυρα», ώστε να αναπτυχθούν και να αξιολογηθούν κρίσιμες τεχνολογίες.
ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ ΓΙΑ ΕΙΡΗΝΙΚΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ ΣΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ
Μέχρι στιγμής, τα κράτη έχουν καταφέρει να μην εξάγουν τις επίγειες αντιπαραθέσεις στο Διάστημα. Δεδομένου, όμως, ότι τα επόμενα χρόνια έχουν προγραμματιστεί περίπου 100 διαστημικές αποστολές, ένα είδος διακρατικού συντονισμού κρίνεται απαραίτητο, ώστε αυτές να μη «συμπέσουν» στα ίδια πεδία, με κίνδυνο να προκληθεί «θερμό» επεισόδιο. Προς αποφυγή τέτοιων περιστατικών, έχει προταθεί η διεξαγωγή ετήσιας συνόδου για το Διάστημα υπό την αρμόδια υπηρεσία του ΟΗΕ (UNOOSA), στα πρότυπα των COP για το κλίμα, με στόχο τη συνεννόηση σε υποθέσεις «χαμηλής» πολιτικής. Πάντως, παρά το γεγονός ότι η διακυβέρνηση στο Διάστημα παραμένει κατακερματισμένη, η πιθανότητα κάποιας άμεσης κλιμάκωσης θεωρείται προς το παρόν περιορισμένη.
Ανεξάρτητα, όμως, από τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, το Διάστημα αποτελεί οικουμενική υπόθεση της ανθρωπότητας. Κι αυτό ακριβώς συμπυκνώνεται στη φράση της αστροναύτη Κριστίνα Κοχ μετά την επιστροφή της Artemis «Πλανήτη Γη, είσαι ένα πλήρωμα».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο Reporter Magazine Ιουλίου 2026
