Ο Μεταξάς, ανώτατος αξιωματικός και πολιτικός, υπήρξε επί δεκαετίες μία από τις χαρακτηριστικές μορφές του αντιβενιζελικού και φιλομοναρχικού χώρου. Οι πολιτικές του θέσεις τον έφεραν σε διαρκή αντιπαράθεση με τον Ελευθέριο Βενιζέλο κατά την περίοδο του Εθνικού Διχασμού, ενώ η άνοδός του στην πρωθυπουργία το 1936 πραγματοποιήθηκε μέσα σε ένα κλίμα έντονης πολιτικής αστάθειας και κοινοβουλευτικού αδιεξόδου.
Η επιβολή της δικτατορίας δεν έγινε σε πολιτικό κενό. Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου βρισκόταν σε παρατεταμένη αστάθεια, με έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις, οικονομικές δυσκολίες, διαδοχικές κυβερνητικές κρίσεις και φόβο κοινωνικών συγκρούσεων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Μεταξάς προέβαλε την ανάγκη για «τάξη» και «σταθερότητα», επιχειρήματα που χρησιμοποιήθηκαν για να δικαιολογηθεί η κατάλυση των δημοκρατικών θεσμών.
Παρά τις προσπάθειες του καθεστώτος να προβάλει την εικόνα ενός «Νέου Κράτους», η ιστορική αποτίμηση παραμένει κατά βάση επικριτική. Η αναστολή των πολιτικών ελευθεριών, η λογοκρισία, η απαγόρευση των κομμάτων και των απεργιών, οι εκτοπίσεις και οι διώξεις πολιτικών αντιπάλων, κυρίως κομμουνιστών αλλά και άλλων δημοκρατικών πολιτών, αποτελούν από τις πιο σκοτεινές σελίδες της περιόδου. Η καταστολή της αντίθετης άποψης και ο αυστηρός έλεγχος της δημόσιας ζωής άφησαν βαθύ αποτύπωμα στην ελληνική κοινωνία.
Την ίδια στιγμή, ιστορικοί επισημαίνουν ότι το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν ταυτίστηκε πλήρως με τα φασιστικά καθεστώτα της Ιταλίας και της ναζιστικής Γερμανίας. Παρότι δανείστηκε στοιχεία της αυταρχικής τους οργάνωσης και της εθνικιστικής τους ρητορικής, δεν διέθετε μαζικό κυβερνών κόμμα ούτε ανέπτυξε φυλετική ιδεολογία αντίστοιχη με εκείνη του ναζισμού. Ωστόσο, ο αυταρχικός χαρακτήρας του και η περιστολή των ατομικών δικαιωμάτων αποτελούν αναμφισβήτητο στοιχείο της ιστορικής του ταυτότητας.
Στην οικονομία και στην κοινωνική πολιτική εφαρμόστηκαν ορισμένα μέτρα κρατικού παρεμβατισμού και εργασιακής προστασίας, τα οποία συχνά αναφέρονται από όσους αξιολογούν θετικά επιμέρους πτυχές της διακυβέρνησης Μεταξά. Ωστόσο, οι παρεμβάσεις αυτές υλοποιήθηκαν σε ένα περιβάλλον χωρίς ελεύθερο συνδικαλισμό, χωρίς πολιτικό πλουραλισμό και χωρίς δυνατότητα δημόσιας αμφισβήτησης της εξουσίας.
Ο Ιωάννης Μεταξάς συνδέθηκε επίσης με την ιστορική απόφαση αντίστασης στο ιταλικό τελεσίγραφο της 28ης Οκτωβρίου 1940. Η άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης να αποδεχθεί τις απαιτήσεις της Ιταλίας σηματοδότησε την είσοδο της χώρας στον πόλεμο και αποτέλεσε σημείο εθνικής συσπείρωσης. Το γεγονός αυτό αποτελεί σημαντικό μέρος της ιστορικής του κληρονομιάς, χωρίς όμως να αναιρεί τον αυταρχικό χαρακτήρα του καθεστώτος που είχε προηγηθεί.
Ενενήντα χρόνια μετά, η 4η Αυγούστου λειτουργεί κυρίως ως υπενθύμιση της σημασίας των δημοκρατικών θεσμών και των ατομικών ελευθεριών. Η ιστορική μνήμη καλεί σε μια νηφάλια αποτίμηση της εποχής, αναγνωρίζοντας τόσο τις ιδιαιτερότητες του Μεσοπολέμου όσο και το γεγονός ότι η κατάργηση της δημοκρατικής λειτουργίας του κράτους δεν μπορεί να αποτελεί αποδεκτή απάντηση στις πολιτικές και κοινωνικές κρίσεις.
