Ένα βουνό χρεών
Σύμφωνα με τα στοιχεία, το συνολικό δημόσιο χρέος στην Ευρώπη ανήλθε το πρώτο τρίμηνο του έτους στα 14,8 τρισ. ευρώ. Η γεωγραφική του κατανομή δείχνει το μέγεθος του προβλήματος:
- Βέλγιο: 54.502 ευρώ χρέος ανά κάτοικο.
- Γαλλία: περίπου 48.000 ευρώ ανά κάτοικο.
- Γερμανία: άνω των 30.000 ευρώ ανά κάτοικο.
Οι αριθμοί είναι ψυχροί, αλλά η πραγματικότητα που κρύβουν είναι θερμή και πολιτικά εκρηκτική.
Η λιτότητα δεν πείθει
Μέχρι στιγμής η μόνη απάντηση της Ευρώπης στο χρέος είναι η λιτότητα. Όμως οι κοινωνίες αντιστέκονται, όπως απέδειξαν οι πρόσφατες κινητοποιήσεις στη Γαλλία. Το δίλημμα «λιτότητα ή αύξηση φόρων» μοιάζει άλυτο, καθώς και οι δύο επιλογές συναντούν κοινωνική αντίσταση, ενώ η δυσαρέσκεια εξαπλώνεται σε ολόκληρη την ήπειρο.
Η ελληνική εμπειρία είναι χαρακτηριστική: τα δρακόντεια μέτρα λιτότητας που επιβλήθηκαν μετά το 2010 οδήγησαν σε πολυετή ύφεση και πολιτική αστάθεια. Σήμερα, παρά τους ταχείς ρυθμούς ανάπτυξης, το βιοτικό επίπεδο παραμένει χαμηλότερο για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας σε σχέση με την προ κρίσης περίοδο.
Μια διαφορετική συγκυρία
Σε αντίθεση με το 2010, η σημερινή κρίση διαφέρει. Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει μόνο δημοσιονομικά ελλείμματα. Συσσωρευμένα χρέη συνδυάζονται με νέες προκλήσεις:
- Την κληρονομιά της πανδημίας.
- Τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις αυξημένες αμυντικές δαπάνες.
- Την κλιματική κρίση και τις ανάγκες της πράσινης μετάβασης.
- Την αναγκαιότητα δημόσιων επενδύσεων σε παλαιωμένες υποδομές.
- Τους επιθετικούς δασμούς των ΗΠΑ
- Την διατήρηση της κοινωνικής συνοχής
Με άλλα λόγια, η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερα χρήματα ακριβώς τη στιγμή που της ζητείται να ξοδέψει λιγότερα και καλείται να βρει πόρους για να ξεπεράσει πολλές κρίσεις ταυτόχρονα.
Η γαλλική βόμβα
Το πιο ανησυχητικό παράδειγμα είναι η Γαλλία. Το δημόσιο χρέος της φτάνει το 114,1% του ΑΕΠ, με επιτόκιο 3,58% (Σεπτέμβριος 2025). Μόνο το 2026, η χώρα θα χρειαστεί 66 δισ. ευρώ για την αποπληρωμή παλαιών δανείων - ποσό μεγαλύτερο από ολόκληρο τον προϋπολογισμό της για την παιδεία.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο οίκος Fitch υποβάθμισε την πιστοληπτική ικανότητα της Γαλλίας από «AA-» σε «A+», προειδοποιώντας ότι το αυξανόμενο χρέος περιορίζει την ικανότητα της χώρας να αντιδρά σε μελλοντικές κρίσεις.
Δίπλα στη Γαλλία, η Ιταλία παραμένει σε ακόμα όμοια θέση: χρέος στο 138% του ΑΕΠ, με αξιολόγηση «BBB+». Ωστόσο, λόγω της πολιτικής σταθερότητας των τελευταίων ετών, δανείζεται με ελαφρώς χαμηλότερο επιτόκιο από τη Γαλλία, στο 3,5%. Αυτό επιβεβαιώνει ότι η δημοσιονομική και η πολιτική σταθερότητα είναι αλληλένδετες μεταξύ τους.
Αντίθετα, η Γερμανία διατηρεί το προνόμιο του «ΑΑΑ» με χρέος λίγο άνω του 60% και επιτόκιο στο 2,65%. Η σύγκριση δείχνει τις τεράστιες ανισότητες μέσα στην ίδια την ευρωζώνη.
Αναλυτές δεν αποκλείουν ότι τυχόν εκτροχιασμός της Γαλλία θα ήταν καταστροφικός για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο σημειώνεται ότι το μπλοκ έχει δημιουργήσει καλύτερους μηχανισμούς ελέγχου σε σχέση με το 2010 και θα είναι επομένως πιο έτοιμο να αντιμετωπίσει μία νέα κρίση χρέους με πιο στοχευμένα μέσα, εφόσον χρειαστεί.
Το ανεφάρμοστο Σύμφωνο Σταθερότητας
Θεωρητικά, η ΕΕ έχει θέσει κανόνες: ελλείμματα κάτω του 3% του ΑΕΠ και χρέη κάτω του 60%. Το 2024 οι κανόνες επικαιροποιήθηκαν, δίνοντας στα κράτη 4–7 χρόνια για συμμόρφωση και προβλέποντας ποινές 0,05% του ΑΕΠ κάθε έξι μήνες για τους παραβάτες. Στην πράξη, όμως, οι ποινές δεν εφαρμόζονται ποτέ. Το Σύμφωνο Σταθερότητας μοιάζει με κανονιστικό πλαίσιο που όλοι παραβιάζουν αλλά κανείς δεν τιμωρεί, καθώς τηρείται επιλεκτικά.
Η χαμένη ευκαιρία της αλληλεγγύης;
Πολλοί αναλυτές αναρωτιούνται γιατί η ΕΕ δεν δανείζεται από κοινού, όπως συνέβη προσωρινά με το Ταμείο Ανάκαμψης μετά την πανδημία. Ένα τέτοιο εργαλείο θα έδινε σήμα εμπιστοσύνης στις αγορές και θα μείωνε το κόστος δανεισμού. Ωστόσο, οι ισχυρότερες οικονομίες – κυρίως η Γερμανία και η Ολλανδία – αρνούνται να «φορτωθούν» τα χρέη των πιο αδύναμων, επικαλούμενες διαφορετικές δημοσιονομικές κουλτούρες.
Ένα μέλλον αβέβαιο
Η Ευρώπη βρίσκεται ξανά μπροστά σε ένα σταυροδρόμι. Από τη μία, η ανάγκη για νέες επενδύσεις σε άμυνα, πράσινη ενέργεια και υποδομές. Από την άλλη, η δέσμευση για μείωση χρέους και ελλειμμάτων. Αν δεν βρεθεί μια κοινή γραμμή, το ενδεχόμενο μιας νέας κρίσης χρέους είναι ένα σενάριο που δεν θα μπορεί να αποκλειστεί.
Το ερώτημα είναι αν η ΕΕ θα επιλέξει να κινηθεί συλλογικά, με κοινά εργαλεία και αλληλεγγύη, ή αν θα αφήσει κάθε χώρα να παλεύει μόνη της με τους δανειστές και τις αγορές. Η απάντηση θα κρίνει όχι μόνο την οικονομική σταθερότητα, αλλά και την ίδια τη συνοχή της Ένωσης.
