Μια ομάδα καθηγητών πανεπιστημίων, που ήλπιζαν να φέρουν πίσω στην Ελλάδα νέους ερευνητές μέσω ενός πολυδιαφημισμένου προγράμματος, χρηματοδοτούμενου από ευρωπαϊκούς πόρους, αισθάνονται πλέον προδομένοι. Περίμεναν επί χρόνια, για να πληροφορηθούν τελικά ότι το πρόγραμμα δεν πρόκειται να υλοποιηθεί.

Και σαν να μην έφτανε αυτό, όπως καταγγέλλουν, κανείς από την κυβέρνηση δεν μπήκε στον κόπο να τους ενημερώσει ότι το πρόγραμμα είχε ουσιαστικά «πεθάνει».

«Όλη αυτή η συζήτηση για το brain gain δεν είναι απλώς ένα αστείο· είναι ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω», δήλωσε στο Politico ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, υπήρχε μόνο ένας τομέας στον οποίο επενδύονταν χρήματα: η έρευνα, καθώς αυτή ήταν προτεραιότητα για την ΕΕ. Τώρα δεν υπάρχει τίποτα. Η έρευνα βρίσκεται στο τέλος της λίστας των προτεραιοτήτων – πρόκειται για πλήρη εγκατάλειψη».

Υπολογίζεται ότι περίπου 500.000 άνθρωποι έφυγαν από την Ελλάδα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, η οποία ξεκίνησε το 2008, συρρικνώνοντας την οικονομία κατά περίπου ένα τέταρτο και εκτοξεύοντας την ανεργία στο 28%. Η Ελλάδα είχε γνωρίσει μαζικά κύματα μετανάστευσης και στο παρελθόν, μεταξύ άλλων και τις δεκαετίες μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτή τη φορά, όμως, έφυγε ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και εξειδικευμένες δεξιότητες.

Το «Brain Regain», η πρωτοβουλία της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας για την αναστροφή της μαζικής εξόδου επιστημόνων και επαγγελματιών, περιλαμβάνει μια σειρά μέτρων, όπως η απαλλαγή από το 50% του φόρου εισοδήματος για επτά χρόνια, ενώ σταδιακά επεκτείνεται και σε θέσεις υψηλής εξειδίκευσης στον δημόσιο τομέα.

Σε γενικές γραμμές, πάντως, η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε σχέση με τα χρόνια της κρίσης.

Σύμφωνα με την έκθεση του ΟΟΣΑ «Diaspora Review Greece», από το 2021 και μετά καταγράφεται σταθερή αύξηση του αριθμού των Ελλήνων που επιστρέφουν στη χώρα. Το 2023 αποτέλεσε, μάλιστα, χρονιά-ορόσημο, καθώς για πρώτη φορά από την έναρξη της κρίσης περισσότεροι Έλληνες επέστρεψαν στη χώρα από όσους έφυγαν. Συγκεκριμένα, κατά τη διετία 2023-2024, περίπου 69.000 Έλληνες έφυγαν από τη χώρα, ενώ 98.000 επέστρεψαν.

Όταν, όμως, η συζήτηση περνά στους επιστήμονες, το πρόβλημα παραμένει μεγάλο.

Ένα πρόγραμμα που κατέληξε σε φιάσκο

Στο επίκεντρο της οργής πολλών ερευνητών και επιστημόνων βρίσκεται το κυβερνητικό πρόγραμμα «Εμπιστεύσου τα Αστέρια» («Trust your Stars»), ύψους 80 εκατ. ευρώ, το οποίο θα χρηματοδοτούνταν από πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της ΕΕ.

Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να υποβάλουν προτάσεις και από συνολικά 1.241 αιτήσεις επιλέχθηκαν 145. Δεκατρείς μήνες αργότερα, και έπειτα από σειρά καταγγελιών για τις καθυστερήσεις, ο τελικός κατάλογος των επιλεγμένων προτάσεων δημοσιεύθηκε στις 22 Ιουλίου 2025.

Από εκεί και πέρα, όμως, τα πράγματα άρχισαν να καταρρέουν.

Όσοι δεν επιλέχθηκαν αντέδρασαν έντονα, καταθέτοντας περίπου 203 ενστάσεις και ζητώντας επανεξέταση της διαδικασίας. Επιστήμονες εξέφρασαν σοβαρές επιφυλάξεις για τον ίδιο τον τρόπο αξιολόγησης, ενώ ορισμένοι προσέφυγαν ακόμη και στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι είχαν ήδη καταβληθεί περίπου 40 εκατ. ευρώ και ότι τα υπόλοιπα μισά του προϋπολογισμού του προγράμματος θα διατίθεντο για την ολοκλήρωσή του έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029.

Οι καταγγελίες, ωστόσο, όχι μόνο δεν σταμάτησαν, αλλά εντάθηκαν. Ορισμένοι από τους επιστήμονες των οποίων οι προτάσεις είχαν επιλεγεί απέστειλαν εξώδικα στο υπουργείο Παιδείας, ζητώντας να πληροφορηθούν πού είχαν διατεθεί τα χρήματα, από τη στιγμή που το πρόγραμμα δεν είχε ακόμη ξεκινήσει.

Και τότε ήρθε η τελική ανατροπή: το «Trust your Stars» δεν θα λάμβανε τελικά ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.

Σε ανακοίνωσή του τον Μάιο, το υπουργείο Παιδείας ανέφερε ότι το υπουργείο Οικονομικών αποφάσισε να «αφαιρέσει το έργο κατά την αναθεώρηση του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Ελλάδας».

Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι την ίδια ημέρα που δημοσιεύθηκε επίσημα ο κατάλογος των επιλεγμένων προτάσεων, η κυβέρνηση είχε επίσης αφαιρέσει το πρόγραμμα από το Ταμείο Ανάκαμψης – χωρίς, όμως, να ενημερώσει τους υποψηφίους για τους επόμενους δέκα μήνες.

«Τελικά δεν κατέστη δυνατή η υλοποίηση του έργου "Trust your Stars" εντός του χρονικού πλαισίου που προβλέπει το RRF», ανέφερε αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας. «Για τον λόγο αυτό, το έργο αφαιρέθηκε στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης».

«Όσον αφορά τους πόρους που συνδέονταν με τις συγκεκριμένες δράσεις, αυτοί ανακατευθύνθηκαν για τη χρηματοδότηση άλλων δράσεων του RRF και του υπουργείου Παιδείας. Κατά συνέπεια, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε απώλεια πόρων από το Ταμείο Ανάκαμψης», πρόσθεσε.

Διαψευσμένες προσδοκίες

Στις 15 Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών ανακοίνωσε ότι προσπαθεί να εξασφαλίσει πόρους «για την κάλυψη τυχόν εκκρεμών οικονομικών υποχρεώσεων που απορρέουν από νομικές δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν κατά τον χρόνο ανάκλησης του προγράμματος».

Η ανακοίνωση αναζωπύρωσε τις ελπίδες ότι θα βρεθεί λύση. Ο Χατζής, ωστόσο, υποστηρίζει ότι πρόκειται ουσιαστικά για έναν νομικό ελιγμό, καθώς το υπουργείο Παιδείας δεν έχει νομική δέσμευση από τη στιγμή που δεν υπογράφηκαν συμβάσεις μετά την αρχική ανακοίνωση των επιλεγμένων προτάσεων.

«Αυτό που συνέβη παραβιάζει μια θεμελιώδη αρχή, μια αρχή ιερή στα κράτη δικαίου: την εμπιστοσύνη, τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη του πολίτη προς το κράτος», σημείωσε. «Μπορεί να μην υπάρχει συμβατική ευθύνη, αφού δεν υπογράψαμε συμφωνία, υπάρχει όμως πολιτική, ηθική και ακόμη και νομική υποχρέωση. Πολλοί νέοι επιστήμονες απέρριψαν άλλες προτάσεις ή δεν ανέλαβαν θέσεις αλλού, επειδή περίμεναν ότι θα χρηματοδοτηθούν μέσω του προγράμματος».

Ο Χατζής υποστηρίζει επίσης ότι ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίστηκε η κυβέρνηση την υπόθεση κατάφερε να στρέψει εναντίον της ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα – τόσο εκείνους που είχαν επιλεγεί όσο και εκείνους που είχαν απορριφθεί.

«Αν είσαι νέος επιστήμονας και βρίσκεσαι στο εξωτερικό, μείνε εκεί! Αν είσαι νέος επιστήμονας και σκέφτεσαι να φύγεις στο εξωτερικό, φύγε. Μην περιμένεις ούτε λεπτό!» έγραψε σε εκτενή ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ο Παντελής Κάμμας, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνεπικεφαλής μίας από τις ομάδες των οποίων η πρόταση είχε εγκριθεί, περιγράφει το πρόγραμμα ως «ένα προαναγγελθέν φιάσκο».

«Η αντίληψη που επικρατούσε στην επιστημονική κοινότητα ήταν ότι επρόκειτο για χρήματα της ΕΕ που μπορούσαν να διανεμηθούν βιαστικά, μέσω μη διαφανών διαδικασιών. Υπήρχε μια αίσθηση δυσπιστίας, επειδή επρόκειτο για ένα έκτακτο, εφάπαξ πρόγραμμα», ανέφερε ο Κάμμας.

«Το υπουργείο δεν διέθετε ένα οργανωμένο πλαίσιο αξιολόγησης, οι ενστάσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας βασίζονταν σε αυτές τις γνωστές αδυναμίες και τα μέσα ενημέρωσης που αντιπολιτεύονται την κυβέρνηση έσπευσαν να αξιοποιήσουν την υπόθεση. Ήταν η τέλεια καταιγίδα και η κυβέρνηση αποφάσισε να κάνει πίσω και να ακυρώσει το πρόγραμμα».

Ο Πέτρος Μπούρας-Βαλλιανάτος, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είχε συγκροτήσει ομάδα 25 νέων επιστημόνων, με στόχο να επιστρέψουν στην Ελλάδα από χώρες όπως η Βρετανία και η Γερμανία, προκειμένου να συμμετάσχουν σε μελέτη για τα φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο και τα οποία θα μπορούσαν να αποτελέσουν έμπνευση για την ανάπτυξη νέων φαρμακευτικών σκευασμάτων.

Ευτυχώς, κανείς από τα μέλη της ομάδας δεν είχε προλάβει να ταξιδέψει στην Ελλάδα όταν το πρόγραμμα ακυρώθηκε.

«Το πιο προσβλητικό είναι ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να συναντηθεί μαζί μας ή να μας δώσει μια λογική εξήγηση για το τι συνέβη», ανέφερε, σημειώνοντας ότι ο χειρισμός της υπόθεσης δημιούργησε ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα στις σχέσεις της κυβέρνησης με την επιστημονική κοινότητα, τα οποία ήδη υπήρχαν.

Ο ίδιος επέστρεψε στην Ελλάδα το 2022, έπειτα από 15 χρόνια επαγγελματικής πορείας στο Εδιμβούργο, και δεν έχει μετανιώσει για την απόφασή του, καθώς ήθελε να μεγαλώσει τα παιδιά του στην πατρίδα του.

Όπως υποστηρίζει, όμως, πολλοί άλλοι επιστήμονες θέλουν να επιστρέψουν στην Ελλάδα, αλλά οι συνθήκες για να το κάνουν δεν έχουν διαμορφωθεί. Κάποιοι επιστρέφουν, αλλά κυρίως για συναισθηματικούς ή προσωπικούς λόγους.

«Δεν υπήρξε ποτέ μια σοβαρή πολιτική από το ελληνικό κράτος για να επιστρέψουν οι επιστήμονές του».

Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά στοιχεία, οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα μειώθηκαν στα 1,27 δισ. ευρώ – ή 0,51% του ΑΕΠ – το 2025, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024.

«Η χρηματοδότηση και οι χαμηλοί μισθοί αποτελούν μεγάλο πρόβλημα», συνέχισε ο Μπούρας-Βαλλιανάτος. «Θα πρέπει να δημιουργηθεί ένας ανεξάρτητος φορέας, ο οποίος θα κατανέμει τη χρηματοδότηση για την έρευνα και θα εφαρμόζει διεθνή πρότυπα αξιολόγησης. Είμαστε μια μικρή χώρα· όλοι γνωριζόμαστε μεταξύ μας. Ως εκ τούτου, ένα μεγάλο μέρος των αξιολογητών θα πρέπει να προέρχεται από το εξωτερικό».