Λίγα καλοκαίρια των τελευταίων ετών έχουν δοκιμάσει την Ευρώπη τόσο έντονα όσο το φετινό. Οι δασικές πυρκαγιές έχουν καταστρέψει περίπου 116.000 εκτάρια στην Ισπανία, 79.000 στην Ιταλία, 47.000 στην Πορτογαλία, 42.000 στη Γαλλία και σχεδόν 24.000 στην Ελλάδα.
Την ίδια ώρα, μεγάλοι ευρωπαϊκοί ποταμοί, όπως ο Σηκουάνας, ο Ρήνος και ο Δούναβης, έχουν υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ενώ σχεδόν 10.000 επιπλέον θάνατοι σε πέντε χώρες έχουν ήδη συνδεθεί με τις ακραίες θερμοκρασίες.
Το πλήγμα δεν περιορίζεται στις χώρες της νότιας Ευρώπης. Το Βέλγιο, όπου ο συντάκτης του άρθρου είναι ο νεοδιορισθείς επικεφαλής πλανητικών υποθέσεων, εξέδωσε τον Ιούνιο εθνική προειδοποίηση για καύσωνα, καθώς οι θερμοκρασίες αναμενόταν να φτάσουν τους 38 βαθμούς Κελσίου. Πρόσφατα, μεγάλη πυρκαγιά στη Βαλλονία κατέστρεψε περίπου 3.000 εκτάρια αποξηραμένων τυρφώνων.
Οι κρίσεις είναι αλληλένδετες
Οι εξελίξεις αυτές δεν αποτελούν μεμονωμένα φαινόμενα, αλλά διαφορετικές εκφάνσεις της αυξανόμενης πίεσης που δέχεται ο πλανήτης.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η επιστημονική έννοια των «πλανητικών ορίων» (planetary boundaries), δηλαδή των ορίων εντός των οποίων τα φυσικά συστήματα της Γης μπορούν να παραμένουν σταθερά και να στηρίζουν την παραγωγή τροφίμων, την επάρκεια νερού και την οικονομική δραστηριότητα.
Το φετινό καλοκαίρι, σύμφωνα με τον διευθυντή του Κέντρου Αξιολόγησης Κλιματικών Κινδύνων του Βελγίου (CERAC) Λικ Μπας, δείχνει τι συμβαίνει όταν οι πιέσεις αυτές εκδηλώνονται ταυτόχρονα σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο.
Ο ίδιος ανέλαβε πρόσφατα τη θέση του επικεφαλής πλανητικών υποθέσεων του Βελγίου (Chief Planetary Officer – CPO). Ο ρόλος δημιουργήθηκε με στόχο οι αξιολογήσεις των κλιματικών κινδύνων να φτάνουν απευθείας στους αρμόδιους για τη διαμόρφωση προϋπολογισμών, τον σχεδιασμό υποδομών και την προετοιμασία της χώρας για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Με αυτόν τον τρόπο, η επιστήμη των πλανητικών ορίων επιχειρείται να μετατραπεί από ένα αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης σε εργαλείο χάραξης πολιτικής και λήψης αποφάσεων.
Το μάθημα των πλημμυρών του 2021
Το Βέλγιο είχε ήδη λάβει μια δραματική προειδοποίηση για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής τον Ιούλιο του 2021, όταν πρωτοφανείς βροχοπτώσεις προκάλεσαν τις πιο καταστροφικές πλημμύρες στη σύγχρονη ιστορία της χώρας.
Οι πλημμύρες σκότωσαν 39 ανθρώπους, ανάγκασαν 16.000 να εγκαταλείψουν τις εστίες τους και προκάλεσαν ζημιές που εκτιμήθηκαν σε 5,2 δισ. ευρώ.
Μετά την καταστροφή δημιουργήθηκε το CERAC (Climate Risk Assessment Center), το Κέντρο Αξιολόγησης Κλιματικών Κινδύνων του Βελγίου, του οποίου ο Μπας είναι διευθυντής. Το CERAC υπάγεται απευθείας στο Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας και έχει, μεταξύ άλλων, την αποστολή να μετατρέπει τα επιστημονικά δεδομένα για τα πλανητικά όρια σε μετρήσιμους κινδύνους για την κοινωνία και την οικονομία.
Οι επιπτώσεις είναι ήδη μετρήσιμες
Οι κίνδυνοι που καταγράφει το CERAC δεν αποτελούν θεωρητικά σενάρια. Μελέτη του οργανισμού διαπίστωσε ότι το Βέλγιο έχει ήδη υπερβεί το «δίκαιο μερίδιό» του στον παγκόσμιο προϋπολογισμό άνθρακα.
Παράλληλα, συνέδεσε την ατμοσφαιρική ρύπανση με περίπου 2.940 πρόωρους θανάτους στο Βέλγιο το 2023.
Άλλη μελέτη εκτίμησε ότι, εφόσον η παγκόσμια θερμοκρασία αυξηθεί κατά 2 βαθμούς Κελσίου, οι θάνατοι που συνδέονται με τη ζέστη θα αυξάνονται κατά περισσότερους από 1.000 ετησίως στο Βέλγιο.
Η συγκεκριμένη μελέτη είχε δημοσιευθεί πολύ πριν από τις φετινές πυρκαγιές και τον καύσωνα, οι οποίοι έφεραν στο προσκήνιο με πολύ πιο έντονο τρόπο τις προειδοποιήσεις της επιστημονικής κοινότητας.
Κατά τον διορισμό του Μπας στη θέση του CPO τον Ιούνιο, ο υπουργός Κινητικότητας και Κλίματος του Βελγίου, Ζαν-Λικ Κρουκ, υπογράμμισε ότι η χώρα επιχειρεί να αξιοποιήσει την καλύτερη διαθέσιμη επιστημονική γνώση για τα πλανητικά όρια στις αποφάσεις που αφορούν την πολιτική και τις επενδύσεις.
Παράλληλα, η αξιολόγηση των συγκεκριμένων κινδύνων συνδέεται πλέον και με τη στρατηγική εθνικής ασφάλειας, καθώς οι αυξανόμενοι και αλληλένδετοι κίνδυνοι δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστά περιβαλλοντικά ζητήματα.
Στο προσκήνιο ένα νέο μοντέλο διακυβέρνησης
Το Βέλγιο δεν είναι η μοναδική χώρα που αντιμετωπίζει δυσκολίες στον συντονισμό των κλιματικών και περιβαλλοντικών κινδύνων μεταξύ διαφορετικών επιπέδων διακυβέρνησης. Παρόμοιος κατακερματισμός παρατηρείται σε πολλές χώρες διεθνώς.
Ο διορισμός ενός CPO στο Βέλγιο αποτελεί μία από τις πιο άμεσες προσπάθειες μέχρι σήμερα να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ επιστημονικής γνώσης και πολιτικών αποφάσεων, χωρίς όμως να αποτελεί μεμονωμένη πρωτοβουλία.
Οι Planetary Guardians, σε συνεργασία με τον επιστήμονα του γήινου συστήματος Γιόχαν Ρόκστρεμ, επιχειρούν να δημιουργήσουν ένα παγκόσμιο δίκτυο επικεφαλής πλανητικών υποθέσεων.
Περισσότερες χώρες αναμένεται να διορίσουν τους δικούς τους επικεφαλής επιστήμονες ή αξιωματούχους για τα πλανητικά ζητήματα μέχρι το τέλος του έτους. Οι θέσεις αυτές δεν θα ακολουθούν απαραίτητα το βελγικό μοντέλο, αλλά θα προσαρμόζονται στις θεσμικές δομές κάθε χώρας.
Η Ευρώπη μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή
Οι φετινές πυρκαγιές και η ξηρασία που εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη αποτελούν, σύμφωνα με τον Μπας, μια σαφή ένδειξη ότι οι κλιματικοί κίνδυνοι πρέπει να ενσωματωθούν άμεσα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Χωρίς μηχανισμούς που θα μεταφέρουν την αξιολόγηση των πλανητικών κινδύνων απευθείας στον σχεδιασμό κυβερνητικών πολιτικών, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής κινδυνεύουν να μην μπορέσουν να προστατεύσουν αποτελεσματικά τους πολίτες από απειλές που ήδη εκδηλώνονται.
Το ζητούμενο, επομένως, είναι οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν να κινηθούν πριν από την επόμενη μεγάλη καταστροφή και όχι να περιμένουν ένα νέο ακραίο γεγονός για να αναγκαστούν να αλλάξουν πολιτική.
