Οι συγκρίσεις με το Αφγανιστάν
Ο εμφύλιος πόλεμος στο Σουδάν, ανάμεσα στις Ένοπλες Δυνάμεις του Σουδάν (SAF) και τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF), συγκρίνεται ολοένα και συχνότερα με τη μακρόχρονη αστάθεια του Αφγανιστάν μετά τη σοβιετική αποχώρηση το 1989. Παρότι και οι δύο χώρες αντιμετωπίζουν ανθρωπιστικές κρίσεις και εύθραυστη κρατική υπόσταση, υπάρχουν σοβαροί λόγοι να πιστεύει κανείς ότι το Σουδάν δεν κινδυνεύει να επαναλάβει την πορεία του Αφγανιστάν προς τη διπλωματική απομόνωση, τον ιδεολογικό εξτρεμισμό και το καθεστώς διεθνούς παρία. Η διαφορά αυτή πηγάζει από τα διαφορετικά γεωπολιτικά συμφραζόμενα, τη φύση των συγκρούσεων και τον βαθμό διεθνούς εμπλοκής. Ωστόσο, χωρίς στοχευμένες παρεμβάσεις, το Σουδάν κινδυνεύει να διολισθήσει περαιτέρω σε οικονομική κατάρρευση, μαζικό εκτοπισμό και ενδεχόμενη διάσπαση.
Καταρχάς, σύμφωνα με το nationalinterest.org, τα γεωπολιτικά περιβάλλοντα του Σουδάν και του Αφγανιστάν διαφέρουν θεμελιωδώς, μειώνοντας την πιθανότητα το Σουδάν να εξελιχθεί σε μόνιμα αποτυχημένο κράτος. Το Αφγανιστάν, αν και περίκλειστο, βρίσκεται σε κομβική θέση που το έχει καταστήσει διαχρονικά πεδίο ξένων εισβολών και πολέμων δι’ αντιπροσώπων, από τη σοβιετική κατοχή έως τη δυτική επέμβαση υπό τις ΗΠΑ. Αυτό δημιούργησε κενό εξουσίας, ευνοώντας την άνοδο εξτρεμιστικών ομάδων και μετατρέποντας τη χώρα σε καταφύγιο διακρατικής τζιχαντιστικής δράσης. Αντίθετα, το Σουδάν, στη Βορειοανατολική Αφρική, συνορεύει με επτά χώρες —μεταξύ των οποίων η Αίγυπτος, η Αιθιοπία και το Τσαντ— και εντάσσεται σε ένα πλέγμα περιφερειακών αλληλεξαρτήσεων που καθιστούν απίθανη την πλήρη πολιτική του αποσύνθεση.
Οι Άραβες δεν επιδιώκουν διάσπαση της χώρας
Χώρες όπως η Αίγυπτος εξαρτώνται από το Σουδάν για την ασφάλεια του Νείλου και τη σταθερότητα των συνόρων, ενώ η Αφρικανική Ένωση (AU) και ο Αραβικός Σύνδεσμος έχουν άμεσο συμφέρον να αποτραπεί η διάσπαση της χώρας. Η κατάληψη του Ελ Φασέρ από τις RSF τον Οκτώβριο, που εδραίωσε τον έλεγχό τους στο Νταρφούρ, ενίσχυσε τους φόβους περί διαμελισμού. Ωστόσο, προκάλεσε άμεσες περιφερειακές αντιδράσεις, όπως η απορρόφηση προσφύγων από το Τσαντ και οι μεσολαβητικές προσπάθειες της AU — σε αντίθεση με τη σχεδόν πλήρη απομόνωση του Αφγανιστάν μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ. Επιπλέον, η ακτογραμμή του Σουδάν στην Ερυθρά Θάλασσα προσελκύει οικονομικά συμφέροντα των κρατών του Κόλπου, προσφέροντας μοχλούς σταθεροποίησης που δεν διαθέτει το Αφγανιστάν, με το ορεινό του ανάγλυφο και την οικονομία που εξαρτάται από το όπιο.
Σημαντικές διαφορές εντοπίζονται και στο ιδεολογικό υπόβαθρο των συγκρούσεων. Στο Αφγανιστάν της δεκαετίας του 1990, η επιβολή αυστηρού ισλαμικού νόμου από τους Ταλιμπάν αποξένωσε τη διεθνή κοινότητα και κατέπνιξε την εσωτερική αντιπολίτευση, οδηγώντας σε de facto διχοτόμηση και παγωμένη σύγκρουση χωρίς ανοικοδόμηση. Ο πόλεμος στο Σουδάν, που ξέσπασε τον Απρίλιο του 2023, είναι αποτέλεσμα σύγκρουσης εξουσίας ανάμεσα σε πρώην συμμάχους —τον επικεφαλής των SAF, Άμπντελ Φατάχ αλ-Μπουρχάν, και τον ηγέτη των RSF, Μοχάμεντ Χαμντάν Νταγκάλο (Χεμεντί)— για τον έλεγχο της μεταβατικής διακυβέρνησης μετά την ανατροπή του Ομάρ αλ-Μπασίρ.
Παρότι υπάρχουν έντονες εθνοτικές διαστάσεις, ιδίως στο Νταρφούρ όπου διαπράττονται θηριωδίες που θυμίζουν παλαιότερα εγκλήματα, η σύγκρουση δεν χαρακτηρίζεται από ενιαίο ιδεολογικό φανατισμό όπως αυτός των Ταλιμπάν. Πρόκειται κυρίως για έναν πραγματιστικό αγώνα εξουσίας, πόρων και εδαφών, γεγονός που καθιστά τις διαπραγματεύσεις πιο εφικτές. Ιστορικά παραδείγματα, όπως η Μαχντιστική εξέγερση του 19ου αιώνα, προσομοιάζουν περισσότερο στον ιδεολογικό χαρακτήρα των Ταλιμπάν. Ωστόσο, το σύγχρονο Σουδάν διαθέτει και μια ζωντανή κοινωνία πολιτών, γεννημένη από την επανάσταση του 2019, ικανή να διαδραματίσει ρόλο στη διαμεσολάβηση και την ειρήνευση — κάτι που έλειπε από το Αφγανιστάν.
Η διεθνής κοινότητα παραμένει επικεντρωμένη στα γεγονότα του Σουδάν
Η διεθνής εμπλοκή αποτελεί ακόμη έναν παράγοντα διαφοροποίησης. Το Αφγανιστάν οδηγήθηκε στο αδιέξοδο μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ το 2021, με πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και κυρώσεις. Αντίθετα, το Σουδάν παραμένει στο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής. Η πρόσφατη έγκριση του ΟΗΕ για τη διερεύνηση μαζικών δολοφονιών τον Νοέμβριο αποτελεί βήμα προς τη λογοδοσία, σε αντίθεση με την ατιμωρησία στο Αφγανιστάν. Το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ έχει καταδικάσει το «κόστος της σιωπής», ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση απορρίπτει ρητά κάθε ενδεχόμενο διαμελισμού.
Παρά τα παραπάνω, η πορεία του Σουδάν μπορεί να επιδεινωθεί. Σχεδόν 12 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί και η πείνα απειλεί ευθέως τον πληθυσμό. Η ανακήρυξη παράλληλης κυβέρνησης από τις RSF τον Σεπτέμβριο εντείνει τον κίνδυνο de facto διχοτόμησης, παρόμοιας με της Λιβύης.
Για να αποτραπεί περαιτέρω αποσύνθεση ή διάσπαση, απαιτείται πολυεπίπεδη στρατηγική: εσωτερικά, επαναφορά της πολιτικής μετάβασης του 2019 και ενδυνάμωση των τοπικών επιτροπών· περιφερειακά, πίεση μέσω AU και IGAD για τον έλεγχο των όπλων· διεθνώς, ενίσχυση της ανθρωπιστικής βοήθειας και κυρώσεις σε όσους κερδοσκοπούν από τον πόλεμο.
Δεν υπάρχει άμεσος λόγος το Σουδάν να ακολουθήσει τη μοίρα του Αφγανιστάν. Όμως ο ρεαλισμός επιβάλλει άμεση δράση. Το παράθυρο πρόληψης στενεύει επικίνδυνα. Μόνο μια συντονισμένη και αποφασιστική διεθνής πρωτοβουλία μπορεί να αποτρέψει μια γενεακή καταστροφή.
