Η συμφωνία, που «κλείδωσε» κατά βάση τον Δεκέμβριο του 2024 μεταξύ της ΕΕ και των χωρών της Mercosur (Βραζιλία, Αργεντινή, Παραγουάη, Ουρουγουάη), φιλοδοξεί να δημιουργήσει τη μεγαλύτερη ζώνη ελεύθερου εμπορίου παγκοσμίως, επηρεάζοντας πάνω από 700 εκατομμύρια ανθρώπους. Η επίτευξη συμφωνίας μετά από δεκαετίες διαβουλεύσεων - από το 1999 συγκεκριμένα - θεωρήθηκε προσωπική επιτυχία της προέδρου της Κομισιόν Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεεν.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, το διακύβευμα είναι διττό: οικονομικό και γεωστρατηγικό. Από τη μία, ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αναμένεται να επωφεληθούν από χαμηλότερους δασμούς και ευκολότερη πρόσβαση σε μια μεγάλη αγορά. Από την άλλη, η ΕΕ επιδιώκει να μειώσει την εξάρτησή της από την Κίνα και τις ΗΠΑ, ενισχύοντας τους εμπορικούς δεσμούς με τον λεγόμενο Παγκόσμιο Νότο.
Οι τέσσερις χώρες της Mercosur αριθμούν περισσότερους από 260 εκατομμύρια κατοίκους και συνιστούν την πέμπτη μεγαλύτερη οικονομική περιοχή διεθνώς, με ΑΕΠ 2,2 τρισ. ευρώ. Το 2023 εισήγαγαν προϊόντα αξίας 55,7 δισ. ευρώ από την ΕΕ, ενώ οι ευρωπαϊκές εισαγωγές από τη Mercosur ανήλθαν σε 53,7 δισ. ευρώ. Σύμφωνα με την Κομισιόν, περίπου 60.500 ευρωπαϊκές επιχειρήσεις θα μπορούσαν να ωφεληθούν.
Παρά το μέγεθος της συμφωνίας, οι συνολικές οικονομικές επιπτώσεις για την ΕΕ εκτιμώνται ως περιορισμένες. Μελέτες του Γερμανικού Οικονομικού Ινστιτούτου (IW) δείχνουν ότι το ευρωπαϊκό ΑΕΠ θα μπορούσε να αυξηθεί μόλις κατά 0,06% έως το 2040, με τη Βραζιλία να αναδεικνύεται στον μεγαλύτερο κερδισμένο.
Στον αντίποδα, οι Ευρωπαίοι αγρότες εκφράζουν έντονους φόβους για τον ανταγωνισμό από φθηνότερα αγροτικά προϊόντα της Νότιας Αμερικής. Η συμφωνία προβλέπει προστατευτικούς μηχανισμούς για «ευαίσθητα» προϊόντα, όπως το βόειο κρέας, με ποσοστώσεις και μειωμένους δασμούς Οι αγροτικές οργανώσεις θεωρούν τα μέτρα ανεπαρκή, επισημαίνοντας ότι οι εισαγωγές θα καλύπτουν μεγάλο μέρος της υφιστάμενης αγοράς. Μελέτες δείχνουν ότι η συνολική παραγωγή στην ΕΕ θα μειωθεί οριακά, με τους τομείς του χοιρινού κρέατος και των πουλερικών να πλήττονται περισσότερο.
Στην περίπτωση του βοείου κρέατος, για παράδειγμα, ο όγκος των εισαγωγών θα περιοριστεί σε 99.000 τόνους με τον χαμηλό δασμολογικό συντελεστή 7,5%, ο οποίος δεν είναι αρκετός για τους αγρότες. Τόνισαν ότι η ποσόστωση για τον μειωμένο δασμολογικό συντελεστή θα καλύπτει περίπου το ήμισυ όλων των σημερινών εισαγωγών βοείου κρέατος στην ΕΕ. Σε έναν υπολογισμό των επιπτώσεων στη γεωργική βιομηχανία, το Ινστιτούτο Thünen κατέληξε επίσης στο συμπέρασμα ότι η παραγωγή της ΕΕ θα μειωθεί ελαφρώς. Ωστόσο, η μελέτη αναφέρει ότι η μείωση σε όλους τους τομείς θα ήταν το πολύ ένα τοις εκατό. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι τομείς του χοιρινού κρέατος και των πουλερικών θα επηρεαστούν περισσότερο.
Οι εντάσεις των περιβαλλοντικών οργανώσεων
Παράλληλα, έντονη είναι και η κριτική από περιβαλλοντικές οργανώσεις, οι οποίες προειδοποιούν ότι η συμφωνία ενδέχεται να επιταχύνει την αποψίλωση του Αμαζονίου και να επιβαρύνει περαιτέρω το περιβάλλον στη Νότια Αμερική, ιδίως μέσω της αύξησης της κτηνοτροφικής παραγωγής και της χρήσης φυτοφαρμάκων.
Περιβαλλοντικές οργανώσεις ανησυχούν ότι οι νέες ευκαιρίες πώλησης γεωργικών προϊόντων θα μπορούσαν να τροφοδοτήσουν την περιβαλλοντική καταστροφή στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου, για παράδειγμα. Η οργάνωση προστασίας του περιβάλλοντος Greenpeace είχε εκτιμήσει – όταν ανακοινώθηκε το deal - ότι τα ποσοστά αποψίλωσης των δασών στην περιοχή της Mercosur θα αυξηθούν κατά πέντε τοις εκατό ετησίως τα επόμενα έξι χρόνια λόγω των υψηλότερων ποσοστώσεων εισαγωγής βοείου κρέατος. Η μείωση των δασμών για τα φυτοφάρμακα και τα πλαστικά θα μπορούσε να αυξήσει τη ρύπανση από πλαστικά στη Νότια Αμερική και να θέσει σε κίνδυνο τη βιοποικιλότητα. Σημειώνεται ότι η Ευρωομάδα των Πρασίνων έχει εκφράσει στην Ευρωβουλή την αντίθεσή της στη συμφωνία.
Για την επικύρωση της συμφωνίας απαιτείται η στήριξη τουλάχιστον 15 από τα 27 κράτη-μέλη. Στο στρατόπεδο των χωρών που αντιδρούν βρίσκονται η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ιταλία, η Ιρλανδία και η Αυστρία, ενώ από τις μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες μόνο η Γερμανία στηρίζει ανοιχτά τη συμφωνία. Το ζήτημα έχει προκαλέσει τριβές και στις γαλλογερμανικές σχέσεις, με φόντο τις διαφορετικές προσεγγίσεις του Εμανουέλ Μακρόν και του Φρίντριχ Μερτς.
Συμφωνία γεωπολιτικής βαρύτητας
Οι επιφυλάξεις του Γάλλου προέδρου συνδέονται άμεσα με τις έντονες κινητοποιήσεις των αγροτών στη Γαλλία, γεγονός που καταδεικνύει πώς οι εσωτερικές πολιτικές πιέσεις επηρεάζουν τις εξωτερικές επιλογές. Ενστάσεις εκφράζει και η Πολωνία, όπου ο αγροτικός τομέας έχει ήδη δεχθεί πιέσεις από τις ευνοϊκές ρυθμίσεις για τα ουκρανικά αγροτικά προϊόντα στο πλαίσιο της στήριξης προς την εμπόλεμη χώρα.
Η επικύρωση της συμφωνίας θεωρείται κομβικής σημασίας σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, με την επιστροφή λογικών σφαιρών επιρροής και την ΕΕ να επιχειρεί να παρουσιαστεί ως αξιόπιστος εταίρος στον Παγκόσμιο Νότο. Πρόκειται, ωστόσο, για μια δύσκολη εξίσωση, από την οποία –ανεξαρτήτως της τελικής έκβασης– η Ευρώπη κινδυνεύει να εξέλθει πολιτικά τραυματισμένη.
Οι επιπτώσεις για την Ελλάδα
Σε ό,τι αφορά τις συνέπειες για την ελληνική αγροτική παραγωγή, ο ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Κώστας Αρβανίτης επισημαίνει ότι η συμφωνία Mercosur, σε συνδυασμό με τις αλλαγές στην Κοινή Αγροτική Πολιτική, απειλεί τους μικρούς και μεσαίους παραγωγούς. Όπως τονίζει, ενισχύεται η συγκέντρωση της παραγωγής και ευνοούνται οι πολυεθνικές, εις βάρος της βιωσιμότητας της ελληνικής γεωργίας. Παράλληλα, κατηγορεί την Κομισιόν ότι παρακάμπτει το Ευρωπαϊκό και τα εθνικά κοινοβούλια, υπογραμμίζοντας ότι ο ΣΥΡΙΖΑ και η Left αντιτίθενται εξαρχής στη συμφωνία, θεωρώντας τη επιζήμια για αγρότες, καταναλωτές και πολίτες της ΕΕ.
Τέλος, υπενθυμίζεται ότι η Ευρωβουλή ζήτησε με ψήφισμά του την Τρίτη (16/12) ρήτρες προστασίας για την αγροτική παραγωγή, ενώ την Πέμπτη (18/12) έχει προγραμματιστεί πανευρωπαϊκή κινητοποίηση των αγροτών ενάντια στη συμφωνία στις Βρυξέλλες.
