Πάγια εμπόδια για την αξιοπρεπή διαβίωση των αναγνωρισμένων προσφύγων στην Ελλάδα αποτελούν η δαιδαλώδης γραφειοκρατική διαδικασία για την κτήση απαραίτητων εγγράφων, η έλλειψη στέγης και οι περιορισμοί στην πρόσβαση στην υγεία και σε άλλες στοιχειώδεις υπηρεσίες. Τα εμπόδια αυτά εκθέτουν πολλές/ούς δικαιούχους διεθνούς προστασίας σε συνθήκες αστεγίας και ένδειας, κατά παράβαση του δικαιώματος στην αξιοπρέπεια και της απαγόρευσης της απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης.
Πάνω από 167.000 άνθρωποι έχουν λάβει διεθνή προστασία στην Ελλάδα από το 2020 ως το 2025. Μόνο το 2025, χορηγήθηκε καθεστώς σε 27.181 ανθρώπους, ενώ στα τέλη του έτους ήταν ενεργές 96.438 άδειες διαμονής διεθνούς προστασίας, με 19.398 ακόμη αρχικές άδειες σε εκκρεμότητα προς έκδοση. Για τους ανθρώπους αυτούς, η αναγνώριση του καθεστώτος τους δεν συνοδεύεται από ουσιαστική πρόσβαση στα δικαιώματα που προβλέπει ο νόμος.
Τα συστημικά εμπόδια στην πρόσβαση των αναγνωρισμένων προσφύγων σε απαραίτητα έγγραφα και στοιχειώδη δικαιώματα επιτείνονται ενόψει της σημαντικής αύξησης των απελάσεων αναγνωρισμένων προσφύγων στην Ελλάδα από άλλα κράτη μέλη της ΕΕ και του Χώρου Σένγκεν. Μόνο το 2025, η Ελλάδα έλαβε 9.179 αιτήματα επανεισδοχής (υπερτριπλάσια από τα 2.468 αιτήματα του 2024) ενώ 725 αναγνωρισμένες/οι πρόσφυγες, μεταξύ των οποίων οικογένειες με παιδιά, απελάθηκαν στη χώρα. Τα περισσότερα αιτήματα προήλθαν από τη Γερμανία, για την οποία καταγράφεται αύξηση 555% μεταξύ 2024 και 2025.
Η RSA έχει υποστηρίξει τουλάχιστον 50 από τις/τους ανθρώπους αυτούς από τις αρχές του 2025 μέχρι σήμερα. Πρόκειται για άνδρες, γυναίκες και παιδιά από το Αφγανιστάν, την Παλαιστίνη, τη Συρία και άλλες χώρες, που επέστρεψαν κυρίως από Γερμανία, Ελβετία και Σουηδία. Στη συντριπτική πλειοψηφία των υποθέσεων αυτών, οι άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με την αστεγία, χωρίς έγγραφα, χωρίς υλική υποστήριξη και χωρίς καμία πληροφορία σχετικά με τις διαδικασίες πρόσβασης στα δικαιώματά τους. Η εμπειρία αυτή τροφοδοτεί άμεσα τα ευρήματα της παρούσας έκθεσης.
Η παρούσα ετήσια έκθεση της RSA και του Ιδρύματος PRO ASYL καλύπτει αναλυτικά τις συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι αναγνωρισμένες/οι πρόσφυγες ως προς την απόκτηση και ανανέωση της Άδειας Διαμονής Ενιαίου Τύπου (ΑΔΕΤ) και του ταξιδιωτικού εγγράφου, τα εμπόδια στη χορήγηση φορολογικών και ασφαλιστικών εγγράφων, τον αποκλεισμό από την πλειοψηφία των κοινωνικών επιδομάτων, και τα εμπόδια στην πρόσβαση σε στέγαση και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Αναλύεται, επίσης, το ελλιπές πλαίσιο της ενημέρωσης και συνδρομής των ανθρώπων στη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους από τις αρμόδιες αρχές και υπηρεσίες.
Οι διαδικασίες που απαιτούνται για την απόκτηση των απαραίτητων εγγράφων είναι δαιδαλώδεις. Η διασφάλιση των δικαιωμάτων που απορρέουν από το καθεστώς διεθνούς προστασίας αποτελεί αρμοδιότητα έξι διαφορετικών υπουργείων, με διαφορετικές δημόσιες υπηρεσίες να εμπλέκονται στην ίδια διοικητική διαδικασία. Πέρα από σύνθετη, η διαδικασία κτήσης απαραίτητων εγγράφων είναι ενίοτε και αδιέξοδη: η έκδοση ενός εγγράφου μπορεί να προϋποθέτει την κατοχή άλλου που δεν μπορεί αντικειμενικά να εκδοθεί χωρίς το πρώτο.
Ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες έχουν οι προϋποθέσεις ενεργοποίησης του ΑΜΚΑ που ισχύουν από το 2024, οι οποίες απαιτούν από τους πολίτες τρίτων χωρών την προσκόμιση σύμβασης εργασίας ή βεβαίωσης πρόσληψης (σε αντίθεση με τις/τους Ελληνίδες/Έλληνες πολίτες), εισάγοντας δυσμενή διακριτική μεταχείριση κατά παράβαση της Οδηγίας για την αναγνώριση. Αυτό σημαίνει ότι οι πρόσφυγες που δεν έχουν εξασφαλίσει νόμιμη εργασία αποκλείονται από τη συνταγογράφηση φαρμάκων, τις ιατρικές εξετάσεις και άλλες ζωτικής σημασίας υπηρεσίες υγείας.
Επιπλέον, η εξασφάλιση στέγης παραμένει ένα από τα πιο κρίσιμα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες στη χώρα. Οι υλικές συνθήκες υποδοχής διακόπτονται αυτόματα με τη χορήγηση ασύλου, ενώ οι δικαιούχοι υποχρεούνται να εγκαταλείψουν τα καμπς εντός 30 ημερών. Η πρόσβαση σε στέγαση για ανθρώπους χωρίς εισόδημα, χωρίς έγγραφα και χωρίς γνώση της γλώσσας είναι, συχνά, αδύνατη. Το πρόγραμμα HELIOS+ (το κεντρικό πρόγραμμα ένταξης, χρηματοδοτούμενο από ευρωπαϊκούς πόρους) έχει σχεδιαστεί για μόλις 4.323 δικαιούχους ανά τριετία, σε μια χώρα με πάνω από 130.000 ενεργές άδειες διαμονής διεθνούς και προσωρινής προστασίας. Ορισμένες περιφέρειες έχουν ήδη διακόψει τις νέες εγγραφές, και η συνέχιση του προγράμματος παραμένει αβέβαιη. Οι ξενώνες αστέγων δεν αποτελούν λύση: δεν έχουν διαθέσιμες θέσεις, απαιτούν ενεργό ΑΜΚΑ και δεν φιλοξενούν οικογένειες με παιδιά ή άτομα με αναπηρίες.
Τον Μάιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε σε αιτιολογημένη γνώμη στο πλαίσιο διαδικασίας επί παραβάσει κατά της Ελλάδας για τον αποκλεισμό των δικαιούχων διεθνούς προστασίας από κοινωνικά επιδόματα, χωρίς μέχρι σήμερα ουσιαστική ανταπόκριση από την ελληνική κυβέρνηση. Σημειώνουμε, τέλος, ότι δεν υπάρχει αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα στη χώρα για τις/τους δικαιούχους διεθνούς προστασίας σε περίπτωση παραβίασης των δικαιωμάτων τους.
Ολόκληρη η έκθεση συνημμένη στο τέλος του κειμένου
