Ωστόσο, οι εξελίξεις των τελευταίων ετών, από την Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή έως το Στενό του Ορμούζ, δείχνουν ότι η πραγματικότητα ακολουθεί διαφορετική πορεία. Η γεωπολιτική όχι μόνο δεν υποχώρησε, αλλά επανήλθε ως ο κυρίαρχος παράγοντας που διαμορφώνει πλέον τις διεθνείς εξελίξεις.
Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου δημιούργησε την εντύπωση ότι η παγκοσμιοποίηση θα αποτελούσε το θεμέλιο μιας νέας διεθνούς τάξης. Το διεθνές εμπόριο αναπτύχθηκε με ταχύτατους ρυθμούς, οι επενδύσεις ξεπέρασαν τα εθνικά σύνορα και η τεχνολογία συνέδεσε οικονομίες που μέχρι τότε λειτουργούσαν ανεξάρτητα. Η οικονομική ολοκλήρωση θεωρήθηκε όχι μόνο κινητήριος δύναμη της ανάπτυξης, αλλά και εγγύηση για τη διατήρηση της ειρήνης.
Στην πράξη, όμως, οι εξελίξεις ακολούθησαν διαφορετικό δρόμο. Η Ρωσία απέδειξε με τις στρατιωτικές της επεμβάσεις, κορυφαία στιγμή των οποίων ήταν η εισβολή στην Ουκρανία, ότι οι οικονομικοί δεσμοί δεν αποτελούν από μόνοι τους αποτρεπτικό παράγοντα.
Την ίδια ώρα, η Κίνα αξιοποίησε την παγκοσμιοποίηση για να εξελιχθεί σε παγκόσμια οικονομική και τεχνολογική δύναμη, χωρίς όμως να εγκαταλείψει τις στρατηγικές της επιδιώξεις. Παράλληλα, το Ιράν απέδειξε ότι ένα κράτος μπορεί να αποδεχθεί σημαντικό οικονομικό κόστος όταν θεωρεί ότι εξυπηρετεί ευρύτερους γεωπολιτικούς στόχους.
Οι εξελίξεις αυτές αλλάζουν σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο κυβερνήσεις και επιχειρήσεις αντιλαμβάνονται την παγκοσμιοποίηση. Η οικονομική αποτελεσματικότητα παραμένει σημαντική, όμως δεν αποτελεί πλέον το μοναδικό κριτήριο.
Στη θέση της προστίθενται η ασφάλεια, η ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων, η προστασία κρίσιμων τεχνολογιών και η μείωση της εξάρτησης από στρατηγικούς ανταγωνιστές. Με άλλα λόγια, η οικονομία καλείται πλέον να υπηρετήσει και τις ανάγκες της εθνικής ασφάλειας.
Η σημασία αυτής της αλλαγής αποτυπώνεται στα λεγόμενα στρατηγικά «σημεία συμφόρησης» του διεθνούς εμπορίου. Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η αξία τους δεν περιορίζεται στη διακίνηση πετρελαίου, αλλά επεκτείνεται στη συνολική λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας.
Η κρίση στην περιοχή μπορεί επηρεάζει ήδη την ενέργεια, τις θαλάσσιες μεταφορές, τη βιομηχανική παραγωγή και τις διεθνείς αγορές, αποδεικνύοντας πόσο στενά συνδεδεμένο αλλά και πόσο ευάλωτο παραμένει το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα.
Το ίδιο ισχύει και για άλλους κρίσιμους τομείς. Η παραγωγή προηγμένων ημιαγωγών, η επεξεργασία στρατηγικών ορυκτών και η κατασκευή εξειδικευμένου βιομηχανικού εξοπλισμού συγκεντρώνονται σε περιορισμένο αριθμό χωρών.
Η πανδημία, οι γεωπολιτικές κρίσεις και οι εμπορικές αντιπαραθέσεις ανέδειξαν ότι η υπερβολική εξάρτηση από λίγους προμηθευτές μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρό στρατηγικό κίνδυνο.
Η μεταβολή αυτή αντανακλάται ήδη στις πολιτικές που ακολουθούν οι μεγάλες οικονομίες. Η Ευρωπαϊκή Ένωση στρέφεται προς την οικονομική ασφάλεια, η Ιαπωνία ενισχύει τις πολιτικές προστασίας των εφοδιαστικών αλυσίδων, ενώ η Ινδία επιδιώκει να ενισχύσει τη στρατηγική της αυτονομία μέσω νέων εμπορικών και τεχνολογικών συνεργασιών.
Οι επιχειρήσεις, από την πλευρά τους, αξιολογούν πλέον όχι μόνο το κόστος παραγωγής, αλλά και τους γεωπολιτικούς κινδύνους που μπορεί να επηρεάσουν τις δραστηριότητές τους.
Οι αναλυτές εκτιμούν ότι το πιθανότερο σενάριο δεν είναι ούτε η επιστροφή στην ανεμπόδιστη παγκοσμιοποίηση ούτε η πλήρης διάσπαση του διεθνούς συστήματος σε αντίπαλα μπλοκ.
Αντίθετα, ο κόσμος φαίνεται να εισέρχεται σε μια μακρά περίοδο μετάβασης, όπου η οικονομική συνεργασία θα συνεχίσει να υπάρχει, αλλά θα συνυπάρχει με έντονο ανταγωνισμό, αυξημένη αβεβαιότητα και συνεχή αναζήτηση στρατηγικής αυτονομίας.
Η εποχή κατά την οποία η οικονομία θεωρούνταν αρκετή για να διασφαλίσει τη διεθνή σταθερότητα φαίνεται να ανήκει στο παρελθόν. Σήμερα, η ισχύς, η ασφάλεια και ο έλεγχος των κρίσιμων υποδομών επανέρχονται στο επίκεντρο της διεθνούς πολιτικής.
Η παγκοσμιοποίηση δεν καταρρέει, αλλά μετασχηματίζεται. Και όσο οι γεωπολιτικές εντάσεις πολλαπλασιάζονται, τόσο περισσότερο οι οικονομικές αποφάσεις θα λαμβάνονται με κριτήριο όχι μόνο την ανάπτυξη, αλλά και την εθνική ασφάλεια, την ανθεκτικότητα και τη στρατηγική ισχύ.
