Ολένα, 19 ετών, και Μπόγκνταν, 22, χαμογελούν καθώς μπαίνουν στην αίθουσα είναι με χειροπέδες και συνοδεύονται από ένοπλους πράκτορες της Υπηρεσίας Ασφαλείας της Ουκρανίας (SBU). Είναι η πρώτη φορά που το ζευγάρι βλέπει ο ένας τον άλλον εδώ και έναν μήνα και οι δύο κρατούνται σε κέντρο κράτησης μέχρι τη δίκη τους για κατηγορίες προδοσίας.
Η Ολένα είναι ξανθιά με απαλές, παιδικές γραμμές στο πρόσωπο, ενώ ο Μπόγκνταν είναι ένας αθλητικός νεαρός. Και οι δύο παραδέχονται ότι συνεργάστηκαν με τη Ρωσία ελπίζοντας σε ποινή 15 ετών, αντί της ισόβιας κάθειρξης. Τα επώνυμά τους δεν δημοσιοποιήθηκαν.
Δύο νεαροί άνθρωποι είχαν απεγνωσμένη ανάγκη από χρήματα. Τότε εμφανίστηκε το Κρεμλίνο για να «βοηθήσει».
Η SBU κατηγορεί την Ολένα και τον Μπόγκνταν ότι χρησιμοποίησαν κατασκοπευτικές κάμερες για να παρακολουθούν παραδόσεις δυτικών όπλων και ένα αστυνομικό τμήμα, καθώς και ότι σχεδίαζαν να αποκαλύψουν θέσεις αντιαεροπορικής άμυνας στο Κίεβο και στην περιοχή Τσερνίχιβ στους Ρώσους. Συνελήφθησαν από πράκτορες της SBU.
Ο Μπόγκνταν και η Ολένα δεν είναι οι μόνοι. Η SBU έχει διερευνήσει περισσότερες από 24.000 υποθέσεις εγκλημάτων κατά της εθνικής ασφάλειας της Ουκρανίας από τον Φεβρουάριο του 2022 και περισσότερες από 4.100 υποθέσεις εσχάτης προδοσίας, με πάνω από 2.300 να βρίσκονται αυτή τη στιγμή στα δικαστήρια, σύμφωνα με την υπηρεσία Τύπου της SBU.
Εγκλήματα και παραπτώματα
«Όλα ξεκίνησαν όταν βρήκαμε μια αγγελία σε ένα κανάλι στο Telegram που λεγόταν Jobs in Kyiv. Υποσχόταν εύκολα χρήματα. Ξεκινήσαμε γιατί πραγματικά τα είχαμε ανάγκη, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι στην Ουκρανία σήμερα», είπε η Ολένα.
«Θέλαμε πραγματικά να μείνουμε μαζί, αλλά είχαμε χρέη, δουλεύαμε πολύ, τσακωνόμασταν συνέχεια γιατί ακόμα δεν είχαμε χρήματα», είπε ο Μπόγκνταν.
Αρχικά, τους ζητήθηκε να ερευνήσουν τοπικά σούπερ μάρκετ, να φωτογραφίσουν ράφια και ετικέτες προϊόντων και να ελέγξουν τα ωράρια των καταστημάτων. Με τον καιρό, όμως, οι «δουλειές» άλλαξαν.
Λάμβαναν εντολές να τοποθετήσουν κάμερες κοντά σε αστυνομικό τμήμα και σε σιδηροδρομική γραμμή που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά δυτικών όπλων στην Ουκρανία. Ύστερα ήρθε η τελική αποστολή: να τοποθετήσουν κατασκοπευτικές κάμερες για τον εντοπισμό θέσεων αντιαεροπορικής άμυνας στην περιφέρεια του Κιέβου.
Ο Μπόγκνταν παραδέχτηκε ότι κατάλαβε πως δούλευαν για τη Ρωσία μετά τις δύο πρώτες αποστολές, αλλά προτίμησε να «σκέφτεται θετικά».
Υπήρχε και ο φόβος για το τι θα τους έκανε η Ρωσία αν προσπαθούσαν να σταματήσουν. «Δεν σε αφήνουν να ξεφύγεις τόσο εύκολα», είπε η Ολένα.
Συνήθως, οι Ρώσοι υπόσχονται διαφορετικά ποσά στους στρατολογημένους στην Ουκρανία, ανάλογα με τη δυσκολία της δουλειάς, δήλωσε αξιωματούχος της SBU υπό τον όρο της ανωνυμίας, ώστε να αποκαλύψει λεπτομέρειες των ερευνών.
Η SBU αναφέρει ότι η Ρωσία διοχετεύει πολλούς πόρους για να αποσταθεροποιήσει την Ουκρανία από μέσα.
Οι αποστολές μπορεί να ποικίλλουν: από φωτογράφιση στρατιωτικών εργοστασίων, σιδηροδρόμων, ενεργειακών υποδομών και διυλιστηρίων — πληροφορίες που βοηθούν τη Ρωσία να εντοπίζει στόχους για πυραύλους και drones — έως τοποθέτηση βομβών σε στρατιωτικά γραφεία στρατολόγησης, αστυνομικά τμήματα και εμπρησμούς στρατιωτικών οχημάτων.
Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, το κίνητρο για τέτοιους «αποστάτες» είναι περισσότερο οικονομικό παρά ιδεολογικό. Στις περιοχές που ελέγχει η Ουκρανία έχουν απομείνει λίγοι φιλορώσοι, έτσι η Ρωσία στρατολογεί κυρίως φτωχούς και απελπισμένους ανθρώπους που χρειάζονται χρήματα, σύμφωνα με αξιωματούχους της SBU.
Η Ολένα και ο Μπόγκνταν παραδέχονται ότι βοηθούσαν τη Ρωσία για χρήματα. Εκείνη εργαζόταν ως μαγείρισσα σε fast food, κάποιες φορές 12 έως 16 ώρες για ελάχιστη αμοιβή, ενώ εκείνος έβρισκε περιστασιακές δουλειές.
«Η αμοιβή μπορεί να ξεκινά από μερικές εκατοντάδες έως μερικές χιλιάδες γρίβνια, χωρίς καμία εγγύηση ότι θα πληρωθούν», είπε ο αξιωματούχος της SBU. «Η Ολένα και ο Μπόγκνταν έπαιρναν από 400 έως 3.000 γρίβνια (8–62 ευρώ) ανά αποστολή».
Ακόμα και με αυτά τα χρήματα, μετά βίας επιβίωναν.
Το παιχνίδι του Κρεμλίνου
Το Κρατικό Γραφείο Ερευνών της Ουκρανίας, η κορυφαία αρχή επιβολής του νόμου, έχει καταγράψει 1.500 ποινικές διώξεις για προδοσία εναντίον Ουκρανών αξιωματούχων, δικαστών, στρατιωτικών και μελών των σωμάτων ασφαλείας από το 2022.
«Κάθε περίπτωση εσχάτης προδοσίας, συνεργασίας ή βοήθειας στον επιτιθέμενο εξετάζεται διεξοδικά από τις αρχές», αναφέρει η SBU.
Προστίθεται και η κατάσταση των Ουκρανών που ζουν υπό ρωσική κατοχή, όπου η προσπάθεια επιβίωσης μπορεί να τους οδηγήσει σε παράβαση του ουκρανικού νόμου.
«Δεν δικαιολογώ πραγματικούς συνεργάτες. Αλλά πολλοί από όσους δικάζονται για συνεργασία είναι απλώς άνθρωποι που προσπαθούν να επιβιώσουν υπό ρωσική κατοχή», δήλωσε η Χάνα Ρασαμαχίνα, επικεφαλής του τμήματος Πολέμου και Δικαιοσύνης στη ΜΚΟ Media Initiative for Human Rights. «Βλέπουμε ότι οποιοσδήποτε παραμείνει σε κατεχόμενη περιοχή, αναγκάζεται να βρει δουλειά, μέσα επιβίωσης· αναγκαστικά έρχεται σε επαφή με τις κατοχικές αρχές. Τέτοιο άτομο δεν μπορεί να είναι 100% σίγουρο ότι δεν θα κατηγορηθεί αργότερα για συνεργασία».
Κάποιοι πιο γνωστοί κατηγορούμενοι μπορούν να προσλάβουν ακριβούς δικηγόρους για να μειώσουν τις πιθανότητες βαριάς καταδίκης. Αυτό, όμως, είναι ανέφικτο για τον Μπόγκνταν και την Ολένα.
«Ένας επαγγελματίας δικηγόρος συχνά αρκεί για να ανατρέψει την κατηγορία. Αλλά πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους δεν έχουν χρήματα για τέτοιο δικηγόρο. Στο τέλος, τα δικαστήρια αποδέχονται σχεδόν πάντα τα επιχειρήματα της εισαγγελίας και αυτοί οι άνθρωποι καταδικάζονται», εξήγησε η Ρασαμαχίνα.
Αυτό ωθεί πολλούς κατηγορούμενους να δέχονται συμφωνίες ενοχής για να μειώσουν την ποινή τους.
Η Ολένα και ο Μπόγκνταν έχουν αποδεχτεί ότι πιθανότατα δεν θα ξαναδούν ο ένας τον άλλον για τουλάχιστον 15 χρόνια. Σχεδιάζουν να συναντηθούν ξανά αφού εκτίσουν τις ποινές τους.
Όταν τους υπενθύμισαν ότι υπάρχει πιθανότητα αποφυλάκισης εάν κάποιος καταδικασμένος συμφωνήσει να υπηρετήσει στον ουκρανικό στρατό, ο Μπόγκνταν είπε ότι προτιμά να μείνει στη φυλακή.
«Μίλησα με κάποιους κρατούμενους για αυτό και… ξέρετε… Δεν επιστρέφουν από εκεί… Και δεν θέλω να χάσω τη ζωή μου άσκοπα», είπε.
