Αν και κινητοποιήσεις έχουν σημειωθεί αρκετές φορές τα τελευταία χρόνια, η τρέχουσα φάση διαμαρτυριών ξεχωρίζει τόσο για τη γεωγραφική της έκταση όσο και για το εύρος των αιτημάτων που τίθενται δημόσια.

Ένα καθεστώς υπό αυστηρό έλεγχο πληροφόρησης

Η κατανόηση όσων συμβαίνουν στο Ιράν είναι εξαιρετικά δύσκολη. Στη χώρα υπάρχουν ελάχιστοι δημοσιογράφοι και ξένοι ανταποκριτές, οι οποίοι λειτουργούν υπό διαρκή πίεση και απειλές από το καθεστώς. Παράλληλα, οι ιρανικές αρχές έχουν επανειλημμένα προχωρήσει σε διακοπές ή περιορισμούς του διαδικτύου, σε μια προσπάθεια να δυσκολέψουν τόσο τον συντονισμό των κινητοποιήσεων όσο και τη διάχυση πληροφοριών στο εξωτερικό.

Υπενθυμίζεται ότι τον Σεπτέμβριο του 2022 η χώρα είχε συγκλονιστεί από διαδηλώσεις μετά τον θάνατο της Μάσα Αμίνι, μιας νεαρής γυναίκας κουρδικής καταγωγής που πέθανε αφού συνελήφθη και βασανίστηκε από την περιβόητη «Αστυνομία Ηθών». Παρά τη μαζικότητα και τη διεθνή κατακραυγή, το καθεστώς τότε κατάφερε να καταστείλει τις αντιδράσεις μέσω ακραίας βίας, αυθαίρετων συλλήψεων και εκτελέσεων διαδηλωτών.

Από την ακρίβεια στην αμφισβήτηση του ίδιου του καθεστώτος

Οι σημερινές διαδηλώσεις δεν περιορίζονται στην Τεχεράνη, αλλά εξαπλώνονται και σε άλλες μεγάλες και μικρότερες πόλεις, με τις πορείες να γιγαντώνονται. Αρχικά, ξεκίνησαν από εμπόρους λαϊκών αγορών στην πρωτεύουσα, οι οποίοι διαμαρτύρονταν για τη φτώχεια, τον πληθωρισμό και τη γενικευμένη οικονομική ασφυξία.

Σταδιακά, όμως, στη δυσαρέσκεια προστέθηκαν και άλλα κοινωνικά στρώματα. Πλέον τα αιτήματα δεν περιορίζονται σε ζητήματα ακρίβειας, λειψυδρίας ή ελλείψεων σε ηλεκτρικό ρεύμα. Αντιθέτως, τίθενται συνολικά όλα τα προβλήματα στο τραπέζι, με κεντρικό αίτημα μια νέα μορφή διακυβέρνησης που δεν θα έχει καμία σχέση με το υφιστάμενο θεοκρατικό καθεστώς.

Πώς λειτουργεί η θεοκρατία του Ιράν

Το Ιράν κυβερνάται βάσει του ισλαμικού νόμου της Σαρία. Επικεφαλής του κράτους είναι ο ανώτατος ηγέτης Άλι Χαμενεΐ, ο οποίος συγκεντρώνει στα χέρια του τόσο πολιτική όσο και θρησκευτική εξουσία, ενώ είναι και αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων.

Τυπικά, λειτουργούν εκλεγμένα όργανα και συμβουλευτικές επιτροπές θεολόγων. Ωστόσο, μια άλλη επιτροπή αποφασίζει ποιοι υποψήφιοι επιτρέπεται να συμμετέχουν στις εκλογές. Όσο ο Χαμενεΐ ελέγχει αυτούς τους μηχανισμούς, μπορεί ουσιαστικά να κυβερνά ανεξέλεγκτα.

Στην πράξη, πρόκειται για μια θρησκευτική μοναρχία, μια ισλαμιστική δικτατορία όπου οι μειονότητες διώκονται και εκτελούνται, ενώ η θέση των γυναικών είναι ιδιαίτερα δύσκολη και περιορισμένη.

Οικονομική ασφυξία, κυρώσεις και διαφθορά

Η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης αποτελεί βασικό παράγοντα αποσταθεροποίησης. Οι διεθνείς κυρώσεις, κυρίως από χώρες της Δύσης, έχουν πλήξει σοβαρά την οικονομία του Ιράν. Οι κυρώσεις συνδέονται με τις κατηγορίες ότι η Τεχεράνη αναπτύσσει στρατιωτικά πυρηνικά προγράμματα – κάτι που αποτέλεσε, σύμφωνα με το Ιράν, και αφορμή για ισραηλινή επίθεση το περασμένο καλοκαίρι.

Παράλληλα, αν και η χώρα διαθέτει σημαντικό ορυκτό πλούτο, αυτός μοιράζεται εξαιρετικά άνισα. Οι ελίτ πλουτίζουν μέσω της διαφθοράς, την ώρα που ο απλός πληθυσμός στερείται βασικά αγαθά, όπως νερό, τρόφιμα και αξιόπιστη ηλεκτροδότηση.

Την ίδια στιγμή, σημαντικοί πόροι διοχετεύονται στη χρηματοδότηση οργανώσεων εκτός συνόρων, όπως η Χαμάς και η Χεζμπολάχ, γεγονός που προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη οργή στο εσωτερικό της χώρας.

Κλιμάκωση της βίας και διεθνείς αντιδράσεις

Η βία στις σημερινές διαδηλώσεις κλιμακώνεται. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κάνουν λόγο για μεγάλο αριθμό νεκρών, με ορισμένες εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για περίπου 400, αν και είναι αδύνατη η ανεξάρτητη επιβεβαίωση λόγω της φίμωσης της πληροφόρησης.

Το ιρανικό καθεστώς αποδίδει τις κινητοποιήσεις σε «εξωτερικούς εχθρούς», κατηγορώντας τη Mossad του Ισραήλ και τη CIA των ΗΠΑ – μια τακτική που ακολουθείται συστηματικά και στο παρελθόν.

{https://exchange.glomex.com/video/v-dflul3s1njox?integrationId=eexbs1jkg0kofln}

Ο Ρέζα Παχλαβί και το ενδεχόμενο πολιτικής εναλλακτικής

Σε αντίθεση με προηγούμενα κύματα διαμαρτυριών, αυτή τη φορά εμφανίζεται και μια πολιτική προσωπικότητα που φέρεται να διεκδικεί ηγετικό ρόλο: ο Ρέζα Παχλαβί, γιος του τελευταίου Σάχη του Ιράν που εκθρονίστηκε το 1979.

Ο Παχλαβί ζει εξόριστος στις ΗΠΑ και έχει εκφράσει δημόσια τη στήριξή του στις κινητοποιήσεις, δηλώνοντας ότι υπό προϋποθέσεις θα επέστρεφε στο Ιράν για να διασφαλίσει τη χάραξη δρόμου προς ένα νέο σύνταγμα.

Ωστόσο, πολλοί του προσάπτουν ότι δεν γνωρίζει τη σημερινή πραγματικότητα της χώρας και υπενθυμίζουν την αυταρχική διακυβέρνηση του πατέρα του, ο οποίος κυβερνούσε με τη στήριξη των ΗΠΑ και της Βρετανίας. Οι επικριτές του φοβούνται ότι θα μπορούσε να αντικαταστήσει ένα αυταρχικό καθεστώς με ένα άλλο.

Διεθνείς ισορροπίες και σενάρια κλιμάκωσης

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι παραδοσιακοί σύμμαχοι του Ιράν, όπως η Κίνα και η Ρωσία, δεν έχουν εκφράσει ανοιχτή στήριξη στο καθεστώς. Αντιθέτως, ο μόνος που τοποθετείται δημόσια είναι ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος προειδοποίησε ότι σε περίπτωση μαζικής και βίαιης καταστολής θα υπάρξει αμερικανική επέμβαση.

Ήδη κυκλοφορούν φήμες για πιθανή αεροπορική επιδρομή των ΗΠΑ, με τις ιρανικές αρχές να απαντούν απειλητικά, δηλώνοντας ότι αμερικανικές και ισραηλινές βάσεις αποτελούν νόμιμους στόχους σε περίπτωση κλιμάκωσης.

Ένα αβέβαιο αλλά κρίσιμο σταυροδρόμι

Η κατάσταση στο Ιράν παραμένει εξαιρετικά ρευστή και δύσκολα προβλέψιμη. Το εύρος και η ένταση των διαδηλώσεων ξεπερνούν κάθε προηγούμενο, ενώ οι διαδηλωτές –αλλά και όσοι προσπαθούν να καταγράψουν και να μεταδώσουν τη βία του καθεστώτος– παίζουν κυριολεκτικά τη ζωή τους «κορόνα-γράμματα».

Το αν θα επικρατήσει το καθεστώς ή οι διαδηλωτές θα φανεί τις επόμενες κρίσιμες ημέρες και εβδομάδες, σε μια αναμέτρηση που ενδέχεται να καθορίσει το μέλλον του Ιράν για δεκαετίες.

{https://exchange.glomex.com/video/v-dflwhpodxv4x?integrationId=eexbs1jkg0kofln}