Το ερώτημα βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας πρωτοβουλίας που φτάνει μέχρι τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών. Το Τόγκο, με την υποστήριξη της Αφρικανικής Ένωσης, προωθεί την υιοθέτηση χαρτών που αποτυπώνουν με μεγαλύτερη ακρίβεια τις πραγματικές αναλογίες των χωρών και των ηπείρων, βάζοντας στο στόχαστρο την κυριαρχία της γνωστής προβολής Mercator.
Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ αναμένεται να ψηφίσει την Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου επί σχετικού ψηφίσματος. Στο επίκεντρο της πρότασης βρίσκεται η Equal Earth, μια προβολή ίσης επιφάνειας που σχεδιάστηκε ώστε να παρουσιάζει πολύ πιο πιστά το πραγματικό μέγεθος των ηπείρων. Η πρωτοβουλία του Τόγκο υποστηρίζεται από τα υπόλοιπα 54 κράτη-μέλη της Αφρικανικής Ένωσης, καθώς και από άλλες χώρες, χωρίς να έχει γίνει γνωστός ο συνολικός αριθμός των υποστηρικτών.
Ο υπουργός Εξωτερικών του Τόγκο, Ρομπέρ Ντουσέ, επιχειρεί να αποσυνδέσει την πρωτοβουλία από την πολιτική αντιπαράθεση, δίνοντας έμφαση στη χαρτογραφική ακρίβεια.
«Δεν πρόκειται για μια πολιτική συζήτηση, αλλά για μια επιστημονική συζήτηση, γιατί υπάρχουν επιστημονικές αποδείξεις. Επομένως, όλοι πρέπει να αποδεχθούμε την πραγματικότητα», δήλωσε.
Ο χάρτης που μάθαμε από παιδιά
Η προβολή Mercator παρουσιάστηκε το 1569 από τον Φλαμανδό γεωγράφο και χαρτογράφο Gerardus Mercator. Ο σκοπός της δεν ήταν να αποδώσει με ακρίβεια το μέγεθος των ηπείρων, αλλά να προσφέρει ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για τη ναυσιπλοΐα.
Η προβολή διατηρεί τις γωνίες και τις κατευθύνσεις, επιτρέποντας στους ναυτικούς να σχεδιάζουν πάνω στον χάρτη πορείες σταθερής κατεύθυνσης. Για τα δεδομένα της εποχής, επρόκειτο για ένα σημαντικό τεχνολογικό και πρακτικό πλεονέκτημα.
Το τίμημα, όμως, είναι η παραμόρφωση των επιφανειών. Όσο απομακρυνόμαστε από τον Ισημερινό και πλησιάζουμε τους πόλους, οι περιοχές εμφανίζονται ολοένα μεγαλύτερες σε σχέση με το πραγματικό τους μέγεθος. Αντίθετα, περιοχές κοντά στον Ισημερινό εμφανίζονται συγκριτικά μικρότερες.
Η Mercator εξακολουθεί, σχεδόν 450 χρόνια μετά τη δημιουργία της, να χρησιμοποιείται ευρέως στην εκπαίδευση, στην τεχνολογία, στη δημόσια διοίκηση και σε πολλές άλλες εφαρμογές. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι ότι πρόκειται για έναν «λάθος» χάρτη. Είναι ότι ένας χάρτης που δημιουργήθηκε για τη ναυσιπλοΐα χρησιμοποιείται συχνά ως η αυτονόητη εικόνα του κόσμου, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου αυτό που ενδιαφέρει είναι η σύγκριση των πραγματικών επιφανειών.
Η Αφρική και η Γροιλανδία αποκαλύπτουν τη στρέβλωση
Η χαρακτηριστικότερη σύγκριση αφορά την Αφρική και τη Γροιλανδία.
Στον χάρτη Mercator οι δύο περιοχές μπορεί να φαίνονται περίπου συγκρίσιμες σε μέγεθος. Στην πραγματικότητα, όμως, η Αφρική είναι περίπου 14 φορές μεγαλύτερη από τη Γροιλανδία. Η αφρικανική ήπειρος έχει έκταση περίπου 30 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων και αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη ήπειρο του πλανήτη.
Η ίδια παραμόρφωση αφορά και άλλες περιοχές του κόσμου. Η Ρωσία, η Βόρεια Αμερική και οι περιοχές κοντά στους πόλους εμφανίζονται οπτικά διογκωμένες, ενώ η Αφρική και μεγάλο μέρος του παγκόσμιου Νότου παρουσιάζονται μικρότερα από τις πραγματικές τους διαστάσεις.
Η εκστρατεία #CorrectTheMap χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή τη διαφορά για να αναδείξει το ζήτημα. Στη σχετική διαδικτυακή petition υποστηρίζεται χαρακτηριστικά ότι θα μπορούσαν να χωρέσουν μέσα στην Αφρική οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία, το Μεξικό και μεγάλο μέρος της Ευρώπης και να εξακολουθεί να υπάρχει διαθέσιμη έκταση.
Η Αφρικανική Ένωση υιοθέτησε την εκστρατεία τον Αύγουστο του 2025 και στη συνέχεια ανέθεσε στο Τόγκο να προωθήσει την πρωτοβουλία σε διεθνές
Δεν υπάρχει «τέλειος» επίπεδος χάρτης
Η συζήτηση, ωστόσο, χρειάζεται μια βασική διευκρίνιση: η Mercator δεν είναι ένας κακός ή λανθασμένος χάρτης.
Η Γη είναι σφαιρική και κάθε προσπάθεια μεταφοράς της επιφάνειάς της σε ένα επίπεδο χαρτί ή σε μια επίπεδη οθόνη συνεπάγεται κάποιου είδους παραμόρφωση. Δεν υπάρχει προβολή που να μπορεί να διατηρήσει ταυτόχρονα και χωρίς καμία αλλοίωση τις αποστάσεις, τα σχήματα, τις γωνίες, τις κατευθύνσεις και τις επιφάνειες.
Η Mercator επιλέγει να διατηρεί με ιδιαίτερα αποτελεσματικό τρόπο τις γωνίες και τις κατευθύνσεις, γεγονός που την καθιστά χρήσιμη στη ναυσιπλοΐα. Όταν όμως χρησιμοποιείται για να συγκριθούν τα μεγέθη χωρών και ηπείρων, οι παραμορφώσεις της μπορούν να δημιουργήσουν μια εντελώς διαφορετική οπτική εικόνα.
Και εκεί ακριβώς εστιάζει η σημερινή πρωτοβουλία.
Η Equal Earth ως εναλλακτική
Η Equal Earth παρουσιάστηκε το 2018 και σχεδιάστηκε ως προβολή ίσης επιφάνειας. Βασικό της χαρακτηριστικό είναι ότι διατηρεί τις αναλογίες των επιφανειών, ώστε το μέγεθος μιας χώρας ή μιας ηπείρου στον χάρτη να βρίσκεται πολύ πιο κοντά στο πραγματικό της μέγεθος.
Η προβολή δεν εξαλείφει όλες τις παραμορφώσεις – κάτι που είναι αδύνατο σε έναν επίπεδο χάρτη. Προσφέρει, όμως, μια διαφορετική προτεραιότητα: όταν το ζητούμενο είναι να αντιληφθεί κανείς πόσο μεγάλη είναι πραγματικά μια περιοχή, οι αναλογίες των επιφανειών αποδίδονται πολύ πιο πιστά.
Έτσι, η Αφρική αποκτά στον χάρτη το μέγεθος που αντιστοιχεί πολύ περισσότερο στην πραγματικότητα, ενώ η Γροιλανδία και άλλες περιοχές μεγάλου γεωγραφικού πλάτους παύουν να εμφανίζονται δυσανάλογα τεράστιες.
Η συζήτηση για την αντικατάσταση της Mercator δεν είναι καινούργια. Ένας από τους γνωστότερους επικριτές της ήταν ο Γερμανός ιστορικός Άρνο Πέτερς, ο οποίος παρουσίασε το 1973 τον χάρτη Πέτερς, βασισμένο στην προβολή Gall–Peters. Η συγκεκριμένη προβολή διατηρεί τις επιφάνειες, αλλά παραμορφώνει σημαντικά τα σχήματα των χωρών.
Η Equal Earth αποτελεί μια νεότερη προσπάθεια να επιτευχθεί μια πιο ισορροπημένη απεικόνιση, διατηρώντας τις αναλογίες των επιφανειών και προσφέροντας παράλληλα μια οπτικά πιο οικεία εικόνα του πλανήτη.
Από τη γεωγραφία στην «χαρτογραφική αποικιοκρατία»
Η πρωτοβουλία, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη χαρτογραφία. Η συζήτηση έχει αποκτήσει και πολιτική και κοινωνική διάσταση.
Ιστορικοί, γεωγράφοι και ακτιβιστές υποστηρίζουν εδώ και χρόνια ότι η κυριαρχία της Mercator έχει συνδεθεί με μια δυτικοκεντρική εικόνα του πλανήτη. Ορισμένοι μάλιστα χρησιμοποιούν τον όρο «χαρτογραφική αποικιοκρατία», υποστηρίζοντας ότι η οπτική υποβάθμιση της Αφρικής και άλλων περιοχών του παγκόσμιου Νότου μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γεωπολιτική και οικονομική τους σημασία.
Η εκστρατεία #CorrectTheMap υποστηρίζει ότι οι χάρτες δεν είναι απλώς τεχνικά εργαλεία. Επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, ιδιαίτερα όταν αποτελούν μέρος της εκπαίδευσης από μικρή ηλικία.
Ορισμένοι αναλυτές συνδέουν, μάλιστα, την προσπάθεια με την ευρύτερη επιδίωξη των αφρικανικών χωρών να αποκτήσουν μεγαλύτερη επιρροή στους διεθνείς θεσμούς και μεγαλύτερο έλεγχο στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται η ήπειρος.
Όπως υποστηρίζουν οι υπέρμαχοι της Equal Earth, δεν ζητείται να «μεγαλώσει» η Αφρική στον χάρτη. Ζητείται να αποτυπωθεί με τρόπο που να ανταποκρίνεται περισσότερο στο πραγματικό της μέγεθος.
Τι θα συμβεί αν περάσει το ψήφισμα
Ακόμη και αν η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ εγκρίνει την πρόταση, δεν σημαίνει ότι η Mercator θα εξαφανιστεί από τη μια μέρα στην άλλη.
Τα ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης δεν είναι νομικά δεσμευτικά. Μια απόφαση θα μπορούσε, ωστόσο, να έχει σημαντικό πολιτικό και συμβολικό βάρος και να ενθαρρύνει κυβερνήσεις, σχολεία, διεθνείς οργανισμούς και εταιρείες τεχνολογίας να χρησιμοποιούν προβολές ίσης επιφάνειας όταν παρουσιάζουν τις πραγματικές αναλογίες του πλανήτη.
Η Mercator θα μπορούσε να συνεχίσει να χρησιμοποιείται εκεί όπου είναι πραγματικά χρήσιμη, όπως στη ναυτική χαρτογραφία. Αυτό που θα μπορούσε να αλλάξει είναι η θέση της ως κυρίαρχης εικόνας του κόσμου σε περιβάλλοντα όπου η ακρίβεια των επιφανειών έχει μεγαλύτερη σημασία.
Το προηγούμενο της Γκάνας
Στο Τόγκο ελπίζουν ότι η πρωτοβουλία θα έχει αντίστοιχη πορεία με μια άλλη αφρικανική προσπάθεια που έφτασε πρόσφατα στον ΟΗΕ.
Τον Μάρτιο, ψήφισμα που κατατέθηκε με πρωτοβουλία της Γκάνας χαρακτήρισε το δουλεμπόριο «το σοβαρότερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας» και ζήτησε αποκαταστατική δικαιοσύνη. Το ψήφισμα εγκρίθηκε με 123 ψήφους υπέρ, ενώ τρεις χώρες ψήφισαν κατά και 52 απείχαν.
Η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε την αισιοδοξία των υποστηρικτών της εκστρατείας για την αλλαγή της χαρτογραφικής απεικόνισης.
Η κυβέρνηση του Τόγκο σχεδιάζει, μάλιστα, να διοργανώσει στη Λομέ, κατά το πρώτο τρίμηνο του 2027, εκδήλωση με τη συμμετοχή της UNESCO, της Αφρικανικής Ένωσης και τεχνολογικών εταιρειών, προκειμένου να εξεταστεί ο τρόπος εφαρμογής της πρωτοβουλίας.
«Είναι καιρός να αλλάξουμε την αφήγηση»
Για τους υποστηρικτές της αλλαγής, το ζήτημα τελικά ξεπερνά τα όρια ενός τεχνικού debate μεταξύ χαρτογράφων.
«Σε όσους ρωτούν γιατί τώρα, απαντώ: γιατί όχι; Όταν κοιτάζουμε τον παγκόσμιο χάρτη, είναι καιρός να αλλάξουμε την αφήγηση», δήλωσε ο Ρομπέρ Ντουσέ.
Και πρόσθεσε: «Είναι καιρός εμείς στην Αφρική να αναλάβουμε την ευθύνη και να αλλάξουμε ό,τι μπορούμε να αλλάξουμε οι ίδιοι».
Η συζήτηση που φτάνει στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ δεν αφορά, επομένως, την αλλαγή συνόρων ούτε την κατάργηση ενός χάρτη που υπήρξε εξαιρετικά χρήσιμος για τη ναυσιπλοΐα. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να βλέπουμε τον κόσμο.
Για περισσότερα από τέσσερις αιώνες, η Mercator έχει διαμορφώσει την εικόνα που εκατομμύρια άνθρωποι έχουν για τον πλανήτη. Η πρόταση του Τόγκο επιχειρεί να προσθέσει σε αυτή την εικόνα μια διαφορετική οπτική: έναν κόσμο όπου η Αφρική δεν θα φαίνεται μικρότερη από όσο πραγματικά είναι.
