Των νέων δηλώσεων Τραμπ είχε προηγηθεί η απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, για την οποία ο Ρεπουμπλικανός μεγιστάνας δήλωνε περήφανα: «Το είδα live, ήταν σαν σόου», δείχνοντας ότι ταυτίζει την πολιτική με το… θέαμα. Παράλληλα, δεν δίστασε να απειλήσει με εισβολή σε Κολομβία και Κούβα, επιβεβαιώνοντας την επικράτηση της λογικής του «δίκαιου του ισχυρού» έναντι του διεθνούς δικαίου και των προβλέψεων του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η Γροιλανδία, ωστόσο, έχει τη δική της ιδιαίτερη σημασία, καθώς πρόκειται για αμερικανική απειλή κατά ενός εταίρου, ενός νατοϊκού συμμάχου. Για αυτόν τον λόγο, οι επιδιώξεις του Λευκού Οίκου στην περιοχή προκαλούν εύλογη ανησυχία στους Ευρωπαίους.
Επιπλέον, οι δηλώσεις της εκπροσώπου Τύπου του Λευκού Οίκου, Κάρολαϊν Λεβίτ, την Τρίτη (6/1), σύμφωνα με τις οποίες ο Τραμπ και η ομάδα του εξετάζουν ακόμη και τη χρήση του αμερικανικού στρατού στη Γροιλανδία δεν προκαλούν αισιοδοξία για αποκλιμάκωση της έντασης.
Πώς εξηγείται η εμμονή του Τραμπ με τη Γροιλανδία
Η «μανία» του Τραμπ με τη Γροιλανδία δεν είναι καινούρια. Ήδη από την πρώτη του θητεία (2017–2021) είχε εκφράσει την απαίτησή του για την πώλησή της στις ΗΠΑ. Το θέμα επανήλθε στις αρχές του 2025, καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος δεν απέκλεισε ακόμη και το ενδεχόμενο στρατιωτικής εισβολής.
Υπενθυμίζεται ότι η Γροιλανδία είναι αυτόνομη περιοχή που υπάγεται διοικητικά στη Δανία. Αριθμεί μόλις 57.000 κατοίκους, διαθέτοντας όμως τεράστιο ορυκτό πλούτο. Εκτιμάται ότι τα αποθέματα πετρελαίου ανέρχονται σε περίπου 45 δισ. βαρέλια – ποσότητα αντίστοιχη με την παραγωγή των χωρών του OPEC+ σε διάστημα τριετίας.
Πέραν αυτού, στο νησί υπάρχουν σημαντικά αποθέματα σπάνιων γαιών. Σύμφωνα με Δανούς επιστήμονες, υπολογίζονται σε περίπου 35 εκατ. τόνους και θα μπορούσαν να καλύψουν τις ανάγκες της Ευρώπης για αρκετές δεκαετίες, συμβάλλοντας στην απεξάρτησή της από την Κίνα. Αμερικανοί και Κινέζοι στρέφουν επίσης την προσοχή τους στην αξιοποίηση των σπάνιων γαιών του νησιού.
Σημειώνεται ακόμη ότι οι Γροιλανδοί απορρίπτουν την προοπτική ενσωμάτωσης στις ΗΠΑ, καθώς και την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου, για περιβαλλοντικούς λόγους.
Μετά την πρώτη κατακραυγή για τις αμερικανικές επιδιώξεις τον Ιανουάριο του 2025, το ζήτημα τέθηκε στο περιθώριο, καθώς υπερίσχυσαν οι εξελίξεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, η Δανία παραμένει σε επιφυλακή. Οι μυστικές της υπηρεσίες κατατάσσουν πλέον τις ΗΠΑ ως πιθανή εθνική απειλή. Τον Δεκέμβριο, ο Τραμπ διόρισε τον ειδικό απεσταλμένο για τη Γροιλανδία τον κυβερνήτη της Λουιζιάνα, Τζεφ Λάντρι. Στον απόηχο της απαγωγής Μαδούρο, επανέλαβε ότι οι ΗΠΑ χρειάζονται το νησί για λόγους εθνικής ασφάλειας, παραπέμποντας σε ρωσικές και κινεζικές βλέψεις στην περιοχή.
Αυτό, βέβαια, που δεν ανέφερε ο Αμερικανός πρόεδρος είναι ότι ΗΠΑ και Δανία δεσμεύονται ήδη από διμερή συμφωνία για ζητήματα ασφάλειας. Πέραν αυτού, αμφότερα τα κράτη αποτελούν μέλη του ΝΑΤΟ. Άρα οι ΗΠΑ μπορούν, στο πλαίσιο των διεργασιών της Συμμαχίας, να χρησιμοποιούν τη Γροιλανδία για επιχειρήσεις τους. Στο νησί υπάρχουν ήδη αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις. Ως εκ τούτου, ο ισχυρισμός ότι οι ΗΠΑ «χρειάζονται» τη Γροιλανδία για λόγους εθνικής ασφάλειας αποδυναμώνεται σημαντικά.
Νέος ανταγωνισμός Ρωσίας-ΗΠΑ με φόντο την Αρκτική;
Οι αμερικανικές επιδιώξεις στο μεγαλύτερο νησί του κόσμου, συμβαδίζουν με τα νέα γεωπολιτικά και γεωοικονομικά δεδομένα που διαμορφώνονται στην Αρκτική συνολικά. Ο ισχυρισμός του Τραμπ για τις επιδιώξεις της Ρωσίας και της Κίνας στην περιοχή δεν είναι αβάσιμη.
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η Αρκτική θεωρούνταν κυρίως μια περιοχή με έντονες περιβαλλοντικές ευαισθησίες. Ακόμη και κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου δεν είχε ιδιαίτερη στρατιωτική σημασία, καθώς οι πάγοι λειτουργούσαν ως φυσικό «τείχος» που προστάτευε τη Ρωσία (τότε Σοβιετική Ένωση), η οποία είναι και η πρώτη χώρα που αναγνώρισε την γεωοικονομική αναβάθμιση της περιοχής. Τα τελευταία δύο χρόνια έχει κατασκευάσει 29 νέα παγοθραυστικά πλοία, περισσότερα από κάθε άλλο κράτος. Προς σύγκριση, η Φινλανδία διαθέτει 8, η Σουηδία 7, ενώ οι ΗΠΑ μόλις 3.
Σήμερα, η κλιματική κρίση οδηγεί στο λιώσιμο των πάγων, άρα και στο άνοιγμα του βορειοανατολικού διαδρόμου. Αυτό δημιουργεί νέα δεδομένα στο παγκόσμιο εμπόριο. Για παράδειγμα, η διαδρομή Σανγκάη-Αμβούργο είναι περίπου δέκα ημέρες συντομότερη σε σχέση με τη διαδρομή μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. Η Ρωσία, που χρειάζεται πρόσβαση σε θαλάσσιους διαδρόμους για να ενισχύσει τις εξαγωγές της, εντοπίζει σε αυτήν την εξέλιξη νέες ευκαιρίες για τη δική της γεωοικονομική αναβάθμιση.
Η πρόσβαση σε νέες πρώτες ύλες
Πέραν των θαλάσσιων διαδρομών, υπάρχει και η βάσιμη υποψία ύπαρξης σημαντικών πρώτων υλών στην Αρκτική, πέραν αυτών της Γροιλανδίας. Στον βυθό της ενδέχεται να βρίσκονται συνολικά έως και 90 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου. Πρόκειται για ποσότητα αντίστοιχη με τα σημερινά ρωσικά αποθέματα. Σε αυτά προστίθεται περίπου το 30% των μη αξιοποιημένων παγκόσμιων αποθεμάτων φυσικού αερίου, καθώς και σημαντικές ποσότητες χρυσού και χαλκού και σπάνιων γαιών.
Ωστόσο, η πρόσβαση και η αξιοποίηση αυτών των πόρων αποτελούν υπερφιλόδοξα και δαπανηρά εγχειρήματα. Παραμένει επίσης ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο, σε 20-30 χρόνια, αυτό το πετρέλαιο θα μπορεί να απορροφηθεί εμπορικά, τη στιγμή που η επέκταση των ΑΠΕ συνεχίζεται.
Ο κίνδυνος κλιμάκωσης και ο κινεζικός παράγοντας
Το 51% της Αρκτικής υπάγεται στη Ρωσία, ενώ το υπόλοιπο ανήκει σε κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ (Καναδάς, Ισλανδία, Φινλανδία, Νορβηγία, Σουηδία και Δανία μέσω της Γροιλανδίας).
Μέχρι στιγμής, πλοία και υποβρύχια των εμπλεκόμενων κρατών περιορίζονται σε κινήσεις επίδειξης παρουσίας στην περιοχή, χωρίς να έχει προκύψει κάποιο σοβαρό επεισόδιο. Ωστόσο, ο κίνδυνος ενός «ατυχήματος» δεν πρέπει να υποτιμάται. Στην Αρκτική υπάρχουν σχετικά λίγοι δορυφόροι επιτήρησης, γεγονός που σημαίνει ότι δεν υπάρχει πλήρης εικόνα των κινήσεων στην περιοχή.
Αναλυτές εκτιμούν ότι μία στρατιωτική αντιπαράθεση είναι πιο πιθανή να ξεσπάσει σε περιοχές με χαμηλή πληθυσμιακή πυκνότητα, όπως στην Αρκτική, ώστε να περιοριστούν οι άμεσες συνέπειες. Παρ’ όλα αυτά, οι στρατοί δεν έχουν ακόμη αναπτύξει πλήρεις δυνατότητες για μια παρατεταμένη σύγκρουση σε συνθήκες «πάγου».
Παρότι η ρωσική κινητικότητα είναι έντονη, οι ΗΠΑ φαίνεται να ανησυχούν περισσότερο για την Κίνα. Το Πεκίνο κατέχει καθεστώς παρατηρητή στο Αρκτικό Συμβούλιο και θεωρεί ότι διαθέτει «αρκτικά συμφέροντα». Στο πλαίσιο αυτό, θα επιθυμούσε να προχωρήσει σε επενδύσεις με επίκεντρο τις σπάνιες γαίες της Γροιλανδίας, κάτι που δεν έχει υλοποιηθεί λόγω ενστάσεων της Ουάσινγκτον και της Κοπεγχάγης.
Το τέλος του ΝΑΤΟ;
Σε αυτό το περίπλοκο πλαίσιο, οι δηλώσεις Τραμπ για τη Γροιλανδία και οι απειλές του στενού του κύκλου δοκιμάζουν ευθέως τη συνοχή του ΝΑΤΟ. Μία πιθανή αμερικανική εισβολή σε εταίρο του θα το οδηγούσε σε διάλυση.
Το ζήτημα που φαίνεται να αγνοεί η αμερικανική διοίκηση είναι ότι, χωρίς συμμάχους, οι ΗΠΑ χάνουν μακροπρόθεσμα ισχύ. Ένα ενδεχόμενο «τέλος του ΝΑΤΟ», όπως το περιέγραψε η Δανή πρωθυπουργός, θα οδηγούσε την Ευρώπη – και τον κόσμο συνολικά – σε εξαιρετικά επικίνδυνα μονοπάτια, με τον κίνδυνο ευρύτερων κλιμακώσεων να αυξάνεται ραγδαία. Το πλήγμα στην αξιοπιστία των ΗΠΑ θα ήταν επίσης δύσκολα «διορθώσιμο». Και φυσικά μία τέτοια ρωγμή θα αποδεικνυόταν εξαιρετικά βολική για τους ανταγωνιστές των ΗΠΑ, τόσο με φόντο την Αρκτική όσο και ευρύτερα.
Το γεωπολιτικό τοπίο γίνεται ολοένα και πιο άναρχο, καθώς η αμερικανική εξωτερική πολιτική αναδιαμορφώνεται ριζικά. Η σημασία της Γροιλανδίας και, κατ’ επέκταση, της Αρκτικής αποτυπώνει με σαφήνεια την πολυπλοκότητα και τις αντιφάσεις αυτής της νέας πραγματικότητας.
