Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποίησε η Επιτροπή, περισσότεροι από 17 εκατομμύρια Ευρωπαίοι πολίτες διαμένουν σε πάνω από 4.000 νησιά, ενώ περίπου 95 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε παράκτιες περιοχές που εκτείνονται κατά μήκος 70.000 χιλιομέτρων ακτογραμμής σε 22 κράτη-μέλη.
Οι περιοχές αυτές καλούνται να αντιμετωπίσουν ένα σύνθετο σύνολο προκλήσεων, που περιλαμβάνει τη γεωγραφική απομόνωση, το αυξημένο μεταφορικό κόστος, τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, τις πιέσεις από τον τουρισμό, τη γήρανση του πληθυσμού και τις δυσκολίες πρόσβασης σε βασικές δημόσιες υπηρεσίες.
Τέσσερις βασικοί άξονες παρέμβασης
Η στρατηγική για τα νησιά στηρίζεται σε τέσσερις κεντρικούς πυλώνες: την ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας και της καινοτομίας, την ενεργειακή ασφάλεια και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και της δημογραφικής ισορροπίας, καθώς και τη βελτίωση της ετοιμότητας απέναντι σε κρίσεις και κινδύνους.
Στο πλαίσιο αυτό, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, στην αναβάθμιση των δικτύων συνδεσιμότητας και στη στήριξη της επιχειρηματικότητας, με στόχο τη μείωση των αναπτυξιακών διαφορών μεταξύ νησιωτικών και ηπειρωτικών περιοχών.
Παράλληλα, η στρατηγική για τις παράκτιες κοινότητες εστιάζει στη δημιουργία μιας βιώσιμης γαλάζιας οικονομίας, στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι στις περιβαλλοντικές προκλήσεις και στη διαμόρφωση κοινωνικά συμπεριληπτικών και οικονομικά δυναμικών περιοχών.
Στο επίκεντρο της προσέγγισης αυτής βρίσκονται νέοι τομείς δραστηριότητας, όπως η θαλάσσια βιοοικονομία, η υπεράκτια παραγωγή ενέργειας και οι μορφές βιώσιμου τουρισμού.
Οι κοινωνικές προκλήσεις των νησιωτικών και παράκτιων περιοχών
Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι πολλές από αυτές τις περιοχές αντιμετωπίζουν σημαντικές κοινωνικές πιέσεις. Η περιορισμένη διαθεσιμότητα οικονομικά προσιτής κατοικίας, οι μειωμένες επαγγελματικές προοπτικές και η έντονη εποχικότητα της οικονομικής δραστηριότητας δημιουργούν συνθήκες αβεβαιότητας για τους κατοίκους.
Ως αποτέλεσμα, αρκετοί νέοι επιλέγουν να μετακινηθούν προς μεγαλύτερα αστικά κέντρα ή άλλες χώρες, γεγονός που επιτείνει τη δημογραφική συρρίκνωση και δυσχεραίνει τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών.
Μεγάλες αποκλίσεις στην οικονομική ανάπτυξη
Τα οικονομικά δεδομένα καταδεικνύουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των νησιωτικών περιοχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε χώρες όπως η Ιρλανδία και η Μάλτα, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ξεπερνά αισθητά τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, φτάνοντας στο 221% και το 112% αντίστοιχα, ενώ στην Κύπρο αγγίζει περίπου το 98%.
Αντίθετα, στα περισσότερα άλλα ευρωπαϊκά νησιά το κατά κεφαλήν ΑΕΠ αντιστοιχεί περίπου στο 70% του μέσου όρου της ΕΕ, γεγονός που αναδεικνύει τις αναπτυξιακές ανισότητες που εξακολουθούν να υφίστανται.
Ανάλογες διαφοροποιήσεις παρατηρούνται και στην αγορά εργασίας. Τα ποσοστά απασχόλησης στην Κύπρο, την Ιρλανδία και τη Μάλτα διαμορφώνονται σε επίπεδα υψηλότερα του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ στα υπόλοιπα νησιά της Ένωσης περιορίζονται σημαντικά χαμηλότερα.
Το αυξημένο κόστος της νησιωτικότητας
Η ιδιαίτερη γεωγραφική θέση των νησιών συνεπάγεται πρόσθετες οικονομικές επιβαρύνσεις, οι οποίες περιγράφονται από διεθνείς οργανισμούς ως «κόστος νησιωτικότητας».
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, οι μεταφορές σε ορισμένες νησιωτικές περιοχές μπορεί να κοστίζουν πάνω από τρεις φορές περισσότερο σε σύγκριση με αντίστοιχες ηπειρωτικές περιοχές. Παράλληλα, οι δημόσιες δαπάνες ανά κάτοικο εμφανίζονται αυξημένες κατά 30% έως 50%, ενώ σε ορισμένους νησιωτικούς δήμους οι τιμές των κατοικιών καταγράφουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Χωρίς νέο χρηματοδοτικό μηχανισμό η εφαρμογή των στρατηγικών
Παρότι οι νέες στρατηγικές θέτουν ένα ευρύ πλαίσιο πολιτικών παρεμβάσεων, δεν συνοδεύονται από τη δημιουργία ειδικού ευρωπαϊκού ταμείου χρηματοδότησης.
Η υλοποίησή τους θα βασιστεί κυρίως στην αξιοποίηση των υφιστάμενων χρηματοδοτικών εργαλείων της ΕΕ, όπως τα ταμεία συνοχής, τα εθνικά και περιφερειακά προγράμματα, καθώς και οι διαθέσιμοι πόροι που συνδέονται με την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση.
Ο αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για θέματα Συνοχής, Ραφαέλε Φίτο, ανέφερε ότι στο τρέχον Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2021-2027 έχουν προβλεφθεί περίπου 12,5 δισ. ευρώ για δράσεις που αφορούν τα νησιά μέσω των προγραμμάτων συνοχής.
Όπως διευκρίνισε, τα κονδύλια αυτά δεν αποτελούν ξεχωριστό χρηματοδοτικό εργαλείο, αλλά εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο της περιφερειακής πολιτικής της Ένωσης.
Για την επόμενη δημοσιονομική περίοδο δεν έχουν ακόμη προσδιοριστεί συγκεκριμένα ποσά, ωστόσο ένα ευρύτερο χρηματοδοτικό πακέτο ύψους περίπου 218 δισ. ευρώ, που προορίζεται για λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες, αναμένεται να καλύψει και σημαντικό μέρος των αναγκών των ευρωπαϊκών νησιών.
Παράλληλα, η Επιτροπή καλεί τα κράτη-μέλη να ενσωματώσουν ειδικές πολιτικές για τις νησιωτικές και παράκτιες περιοχές στα εθνικά τους σχέδια, ενώ σημαντικός προβλέπεται να είναι και ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων στη χρηματοδότηση έργων υποδομών, ενέργειας και κλιματικής ανθεκτικότητας.
Η πράσινη μετάβαση και οι ιδιαιτερότητες των νησιών
Αναφερόμενος στις επιπτώσεις των περιβαλλοντικών πολιτικών, ο Επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών Κώστας Κάδης επισήμανε ότι η Επιτροπή θα λάβει υπόψη ζητήματα όπως η ανταγωνιστικότητα, η συνδεσιμότητα και το κόστος ζωής των νησιωτικών περιοχών κατά την αναθεώρηση βασικών ευρωπαϊκών κανονισμών, μεταξύ των οποίων το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), το πλαίσιο για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και το FuelEU Maritime.
Όπως εξήγησε, το ισχύον θεσμικό πλαίσιο παρέχει ήδη τη δυνατότητα στα κράτη-μέλη να ζητούν ειδικές εξαιρέσεις για ορισμένα νησιά, προκειμένου να διασφαλίζεται η απρόσκοπτη σύνδεσή τους με την υπόλοιπη Ευρώπη.
Ο ίδιος υπογράμμισε επίσης ότι οι παράκτιες περιοχές της Ευρώπης βρίσκονται στο επίκεντρο της σχέσης μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης και θαλάσσιου περιβάλλοντος, αλλά ταυτόχρονα υφίστανται έντονες πιέσεις από την κλιματική αλλαγή. Η νέα στρατηγική φιλοδοξεί να μετατρέψει αυτές τις προκλήσεις σε ευκαιρίες, μέσα από την ανάπτυξη της γαλάζιας οικονομίας, την ενίσχυση ανθεκτικών υποδομών και την προστασία του θαλάσσιου φυσικού και πολιτιστικού πλούτου.
