Λίθιο, χαλκός, νικέλιο, κοβάλτιο, γραφίτης, γάλλιο και σπάνιες γαίες έχουν μετατραπεί σε στρατηγικά αγαθά. Χωρίς αυτά δεν μπορούν να αναπτυχθούν οι μπαταρίες και τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, οι ανανεώσιμες πηγές, οι ημιαγωγοί, αλλά και μια σειρά από εφαρμογές στην άμυνα και την υψηλή τεχνολογία.
Μάλιστα, το πρόβλημα για την Ευρώπη είναι ότι μεγάλο μέρος αυτών των υλικών εξακολουθεί να έρχεται από το εξωτερικό. Και όσο εντείνονται οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και οι περιορισμοί στο διεθνές εμπόριο, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο κίνδυνος για τις ευρωπαϊκές εφοδιαστικές αλυσίδες.
Η νέα γεωπολιτική των ορυκτών
Η πρόσβαση στις κρίσιμες πρώτες ύλες δεν αποτελεί πλέον απλώς οικονομικό ζήτημα. Έχει εξελιχθεί σε θέμα οικονομικής και στρατηγικής ασφάλειας. Η ζήτηση αναμένεται να αυξηθεί θεαματικά τις επόμενες δεκαετίες, καθώς η παγκόσμια οικονομία εξηλεκτρίζεται. Ο χαλκός, για παράδειγμα, αποτελεί βασικό υλικό για τα δίκτυα και τις νέες ενεργειακές υποδομές, ενώ το λίθιο βρίσκεται στην καρδιά της αγοράς των μπαταριών.
Την ίδια στιγμή, η παραγωγή και κυρίως η επεξεργασία αρκετών κρίσιμων ορυκτών παραμένουν συγκεντρωμένες σε περιορισμένο αριθμό χωρών. Για την Ευρώπη, αυτό δημιουργεί μια ευπάθεια που δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.
Γι' αυτό και οι Βρυξέλλες επιχειρούν να αλλάξουν μοντέλο: περισσότερη εξόρυξη, περισσότερη επεξεργασία, μεγαλύτερη ανακύκλωση και, κυρίως, διαφοροποίηση των προμηθευτών. Το Συμβούλιο της ΕΕ έχει ήδη προχωρήσει σε νέες προτάσεις για την ενίσχυση της ασφάλειας εφοδιασμού και της κυκλικότητας των κρίσιμων πρώτων υλών.
Από την εξόρυξη στην αλυσίδα αξίας
Το μεγάλο στοίχημα, λοιπόν, για την Ευρώπη δεν είναι απλώς να βρει περισσότερα κοιτάσματα. Είναι να καταφέρει να κρατήσει μεγαλύτερο μέρος της αξίας μέσα στην ίδια την ευρωπαϊκή οικονομία.
Αυτό σημαίνει ότι η εξόρυξη πρέπει να συνδέεται με την επεξεργασία, τη μεταποίηση και την ανακύκλωση. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η Ευρώπη να εξορύσσει ή να προμηθεύεται τις πρώτες ύλες, αλλά η πραγματική βιομηχανική αξία να δημιουργείται αλλού.
Σε αυτή την προσπάθεια, η Ελλάδα μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερο βάρος απ' όσο ίσως υποδηλώνει το μέγεθος της οικονομίας της.
Η Ελλάδα στο νέο ευρωπαϊκό χάρτη
Η χώρα διαθέτει σημαντικό ορυκτό δυναμικό και ήδη φιλοξενεί επενδύσεις που συνδέονται άμεσα με τις ευρωπαϊκές ανάγκες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η επένδυση της METLEN για την παραγωγή γαλλίου στη Στερεά Ελλάδα. Το έργο έχει αναγνωριστεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως Στρατηγικό Έργο στο πλαίσιο του Critical Raw Materials Act, ενώ η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων έχει εγκρίνει χρηματοδότηση 90 εκατ. ευρώ για επενδύσεις σε βωξίτη και γάλλιο.
Η σημασία του εγχειρήματος ξεπερνά τα ελληνικά σύνορα. Το γάλλιο χρησιμοποιείται σε προηγμένες τεχνολογίες, από ημιαγωγούς και φωτοβολταϊκά έως εφαρμογές στην άμυνα και την τεχνητή νοημοσύνη. Η δημιουργία ευρωπαϊκής παραγωγικής δυνατότητας μειώνει έτσι μια ακόμη εξάρτηση από εξωτερικούς προμηθευτές.
Η Ελλάδα αποκτά επομένως τη δυνατότητα να συμμετάσχει όχι μόνο ως προμηθευτής πρώτων υλών, αλλά ως κρίκος μιας ευρύτερης βιομηχανικής αλυσίδας.
Οι Σκουριές και το στοίχημα του χαλκού
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η επένδυση στις Σκουριές της Χαλκιδικής. Το έργο χαλκού-χρυσού της Ελληνικός Χρυσός βρίσκεται στην τελική φάση κατασκευής, με την εμπορική λειτουργία να αναμένεται μέσα στο 2026. Η παραγωγή χαλκού αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη χρειάζεται ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες του μετάλλου για τον εξηλεκτρισμό της οικονομίας.
Οι Σκουριές αποτελούν, με αυτή την έννοια, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας πραγματικότητας: ένα μεταλλευτικό έργο στην Ελλάδα μπορεί να αποκτήσει ευρωπαϊκή στρατηγική διάσταση, ακριβώς επειδή αφορά μια πρώτη ύλη κρίσιμη για την ενεργειακή μετάβαση.
Ταυτόχρονα, όμως, αναδεικνύεται και η άλλη πλευρά της εξίσωσης. Μεγάλα μεταλλευτικά έργα δεν κρίνονται μόνο από το ύψος των επενδύσεων και την παραγωγική τους δυναμικότητα. Η περιβαλλοντική προστασία, η τήρηση των δεσμεύσεων και η σχέση με τις τοπικές κοινωνίες αποτελούν εξίσου κρίσιμες προϋποθέσεις για τη βιωσιμότητά τους.
Μια ευκαιρία που δεν περιορίζεται στα ορυχεία
Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια ευκαιρία, αλλά και σε μια δύσκολη επιλογή. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αυξηθεί η εξορυκτική δραστηριότητα. Είναι να δημιουργηθεί γύρω από τις πρώτες ύλες ένα ευρύτερο παραγωγικό οικοσύστημα, με επεξεργασία, βιομηχανία, τεχνολογία και ανακύκλωση.
Η επένδυση στο γάλλιο και τον βωξίτη, όπως και η παραγωγή χαλκού στις Σκουριές, δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Και η πρόσφατη ευρωπαϊκή κινητοποίηση δημιουργεί ένα παράθυρο ευκαιρίας για να ενταχθεί η Ελλάδα πιο δυναμικά στις νέες αλυσίδες εφοδιασμού.
Από τον ορυκτό πλούτο στη στρατηγική ισχύ
Η Ευρώπη γνωρίζει πλέον ότι δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένη την πρόσβαση στις πρώτες ύλες που χρειάζεται. Η επόμενη δεκαετία θα κριθεί σε σημαντικό βαθμό από το ποιοι θα ελέγχουν την εξόρυξη, την επεξεργασία και τις τεχνολογίες που συνδέονται με αυτά τα υλικά.
Για την Ελλάδα, η συγκυρία είναι ιδιαίτερη. Ο ορυκτός πλούτος μπορεί να αποτελέσει περισσότερο από μια παραδοσιακή παραγωγική δραστηριότητα. Μπορεί να γίνει μέρος μιας νέας βιομηχανικής στρατηγικής και να δώσει στη χώρα έναν ρόλο σε έναν τομέα που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία.
