Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των δύο τελευταίων κύκλων της Ευρωπαϊκής Έρευνας στο Σχολικό Πληθυσμό για τη Χρήση Εξαρτησιογόνων Ουσιών (ESPAD), το ποσοστό των 16χρονων που έχουν καπνίσει είτε συμβατικό, είτε ηλεκτρονικό τσιγάρο αυξήθηκε από 43% το 2019 σε 54% το 2024.

Γιατί αυξάνεται το κάπνισμα στους εφήβους

Ο Δρ João Breda, επικεφαλής του γραφείου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) στην Ελλάδα, εξηγεί ότι οι πολιτικές ελέγχου του καπνού είχαν σχεδιαστεί για την εποχή των παραδοσιακών τσιγάρων. Οι κανόνες σχετικά με φορολογία, προειδοποιήσεις υγείας, διαφήμιση και αντικαπνιστική νομοθεσία δεν είχαν συνεπώς προβλέψει τα νέα προϊόντα νικοτίνης, όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα σακουλάκια νικοτίνης, τα οποία συχνά εκμεταλλεύονται κενά στη νομοθεσία.

Τα γλυκά αρώματα, ο ελκυστικός σχεδιασμός και η έντονη διαδικτυακή προώθηση καθιστούν τα προϊόντα αυτά ιδιαίτερα δημοφιλή στους νέους. Ο Δρ Breda επισημαίνει ότι σε όλη την Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ παρατηρείται ένα σαφές μοτίβο μάρκετινγκ:

• γεύσεις που θυμίζουν γλυκά και φρούτα,

• συνεργασίες με influencers στα social media,

• προώθηση μέσω μουσικών εκδηλώσεων και ψηφιακών παιχνιδιών,

• συσκευές που μοιάζουν περισσότερο με ηλεκτρονικά gadgets παρά με προϊόντα καπνού.

«Οι πρακτικές αυτές δεν απευθύνονται σε έναν 55χρονο καπνιστή, αλλά σε έναν έφηβο 15 ετών», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Εύκολη πρόσβαση και social media

Ένας ακόμα παράγοντας είναι η χαλαρή εφαρμογή των κανονισμών. Παρά τους ηλικιακούς περιορισμούς, πολλοί ανήλικοι βρίσκουν εύκολη πρόσβαση σε προϊόντα καπνού και νικοτίνης μέσω περιπτέρων, μικρών καταστημάτων, διαδικτυακών πωλήσεων ή μέσω φίλων και μεγαλύτερων αδελφών.

Η παθολόγος-ογκολόγος Ζένια Σαριδάκη, μέλος του δικτύου «Γυναίκες στην Ογκολογία» (W4O), επισημαίνει ότι τα νέα προϊόντα παρουσιάζονται στους εφήβους ως σύγχρονα, ακίνδυνα και κοινωνικά αποδεκτά. Τα social media και οι influencers συμβάλλουν στην «κανονικοποίηση» της χρήσης, παρουσιάζοντας το άτμισμα ως «cool» συνήθεια. Πλέον, πάνω από τους μισούς μαθητές στην Ελλάδα έχουν δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, γεγονός που δείχνει τη διείσδυση του φαινομένου στις σχολικές ηλικίες.

Κίνδυνοι του ηλεκτρονικού τσιγάρου

Ο ΠΟΥ εκφράζει έντονη ανησυχία για την αυξανόμενη χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού, ιδίως από παιδιά και εφήβους. Η νικοτίνη είναι ιδιαίτερα εθιστική και μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου στους νέους.

Το αερόλυμα των ηλεκτρονικών τσιγάρων δεν είναι απλός «υδρατμός», αλλά περιέχει βαρέα μέταλλα, αλδεΰδες, πτητικές οργανικές ενώσεις, νιτροζαμίνες και πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες, με κάποιες ουσίες να συνδέονται με φλεγμονές στο αναπνευστικό και καρδιαγγειακό σύστημα και άλλες να είναι αποδεδειγμένα καρκινογόνες.

Παρά το γεγονός ότι οι μακροχρόνιες συνέπειες δεν έχουν πλήρως καταγραφεί, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα προϊόντα ατμίσματος συνδέονται ήδη με βλάβες στους πνεύμονες και αυξημένο κίνδυνο εξάρτησης. Η κ. Σαριδάκη τονίζει ότι η έλλειψη πλήρων δεδομένων δεν σημαίνει ότι τα προϊόντα αυτά είναι ασφαλή.

Συστάσεις του ΠΟΥ και μέτρα στην Ελλάδα

Ο ΠΟΥ δεν θεωρεί τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ασφαλή εναλλακτική ούτε τα προτείνει για διακοπή του καπνίσματος. Η ασφαλέστερη επιλογή παραμένει η πλήρης αποχή από όλα τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης.

Μεταξύ των βασικών συστάσεων προς τις κυβερνήσεις περιλαμβάνονται:

• απαγόρευση γεύσεων που προσελκύουν παιδιά,

• απαγόρευση διαφήμισης και προώθησης, ιδίως διαδικτυακά,

• αυστηρή εφαρμογή ηλικιακών ορίων πώλησης,

• ισχυρές προειδοποιήσεις υγείας στις συσκευασίες,

• φορολογικά μέτρα για περιορισμό της πρόσβασης,

• ένταξη των προϊόντων στους αντικαπνιστικούς νόμους.

Στην Ελλάδα, η εφαρμογή ψηφιακών εργαλείων για τον έλεγχο της αντικαπνιστικής νομοθεσίας κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, όπως συστήματα ψηφιακής επαλήθευσης ηλικίας συνδεδεμένα με το μελλοντικό Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι Ταυτότητας. Η επιτυχία των μέτρων θα εξαρτηθεί όμως από την αυστηρή εφαρμογή τους και από μια ολοκληρωμένη στρατηγική ελέγχου των προϊόντων καπνού και νικοτίνης.

Ενδεικτικό στοιχείο

Πλέον πολλοί έφηβοι ξεκινούν απευθείας από το ηλεκτρονικό τσιγάρο, γεγονός που αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα να αρχίσουν αργότερα το συμβατικό κάπνισμα. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η πρόληψη απαιτεί συντονισμένη δράση γονέων, σχολείων, πολιτείας και επιστημονικών φορέων, καθώς και ενημερωτικές εκστρατείες που μιλούν στη «γλώσσα» των νέων, χωρίς εκφοβισμό.