Οι επιστήμονες διερευνούν πλέον αν οι δραστηριότητες αυτές μπορούν να συνδυαστούν σε οργανωμένα προγράμματα γνωστικής εκπαίδευσης, τα οποία θα λειτουργούν ως «γυμναστική» για τον εγκέφαλο. Σύμφωνα με τη Washington Post, μέχρι σήμερα η προσοχή στρεφόταν στον εγκέφαλο κυρίως όταν εμφανίζονταν προβλήματα, ενώ πλέον διαφαίνεται ότι υπάρχουν δυνατότητες πρόληψης μέσω κατάλληλων παρεμβάσεων. Παλαιότερες μελέτες είχαν δείξει ότι τα προγράμματα εξάσκησης βελτίωναν μόνο τις συγκεκριμένες δεξιότητες που εξασκούνταν. Ωστόσο, νέα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι ορισμένες μορφές γνωστικής εκπαίδευσης μπορούν να προκαλέσουν ευρύτερες και μετρήσιμες αλλαγές στη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Σημαντικές έρευνες των τελευταίων ετών ενισχύουν αυτή την άποψη. Μελέτη του Πανεπιστημίου McGill έδειξε ότι ηλικιωμένοι που ακολούθησαν πρόγραμμα γνωστικής εξάσκησης για δέκα εβδομάδες παρουσίασαν βελτίωση στο χολινεργικό σύστημα, το οποίο είναι απαραίτητο για τη μάθηση και τη μνήμη. Παράλληλα, απεικονιστικές εξετάσεις εγκεφάλου αποκάλυψαν ότι η γνωστική εκπαίδευση μπορεί να αναδιοργανώσει τη δομή του ενήλικου εγκεφάλου, ενώ μακροχρόνια κλινική μελέτη διάρκειας είκοσι ετών διαπίστωσε ότι συγκεκριμένο πρόγραμμα εκπαίδευσης της ταχύτητας επεξεργασίας πληροφοριών μείωσε κατά 25% τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας σε άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών. Τα αποτελέσματα αυτά ενίσχυσαν το ενδιαφέρον για προγράμματα που είναι οικονομικά, εύκολα προσβάσιμα και μπορούν να εφαρμοστούν σε μεγάλη κλίμακα μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών ή tablets.

Σε πρόσφατη κλινική δοκιμή οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες. Η πρώτη εκπαιδεύτηκε σε ασκήσεις ανώτερων γνωστικών λειτουργιών, όπως ο σχεδιασμός, η λήψη αποφάσεων και η συγκέντρωση. Η δεύτερη ασχολήθηκε με ασκήσεις ταχύτητας επεξεργασίας και οπτικής προσοχής, ενώ η τρίτη αποτέλεσε ομάδα ελέγχου, παίζοντας απλά παιχνίδια όπως πασιέντζα, παιχνίδια λέξεων και παρόμοια. Πριν και μετά την παρέμβαση πραγματοποιήθηκαν αιματολογικές εξετάσεις για τη μέτρηση βιοδεικτών που σχετίζονται με τη νόσο Alzheimer, ιδιαίτερα της πρωτεΐνης β-αμυλοειδούς.

Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα, καθώς μόνο η ομάδα που εκπαιδεύτηκε στην ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών εμφάνισε ευνοϊκές μεταβολές στους βιοδείκτες που σχετίζονται με τη νόσο Alzheimer. Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτού του είδους οι ασκήσεις ενεργοποιούν το χολινεργικό σύστημα, το οποίο φυσιολογικά εξασθενεί με την ηλικία και επηρεάζεται ακόμη περισσότερο στην άνοια. Η ενίσχυσή του ενδέχεται να επιδρά στους βιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τις πρωτεΐνες ταυ και αμυλοειδούς. Τα ευρήματα αυτά συμφωνούν με αντίστοιχες μελέτες που καταδεικνύουν ότι η βελτίωση της ταχύτητας επεξεργασίας αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη διατήρηση της γνωστικής υγείας.

Τα σταυρόλεξα και το Sudoku

Οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι παιχνίδια όπως τα σταυρόλεξα και το Sudoku εξακολουθούν να αποτελούν ευχάριστες και πνευματικά διεγερτικές δραστηριότητες, όμως δεν φαίνεται να επηρεάζουν ουσιαστικά τους μηχανισμούς που σχετίζονται με τη γήρανση του εγκεφάλου. Αντίθετα, οι ασκήσεις που απαιτούν γρήγορη επεξεργασία οπτικών πληροφοριών και ταχεία λήψη αποφάσεων φαίνεται να έχουν μεγαλύτερο θεραπευτικό και προληπτικό δυναμικό.

Ανδρες και γυναίκες

Επιπλέον, η έρευνα αποκάλυψε πιθανές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών ως προς την ανταπόκριση στη γνωστική εκπαίδευση. Στους άνδρες παρατηρήθηκαν μεταβολές στους βιοδείκτες του Alzheimer, ενώ στις γυναίκες καταγράφηκαν αλλαγές στη μορφολογία συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη και την προσοχή. Παρότι οι διαφορές αυτές δεν έχουν ακόμη πλήρως εξηγηθεί, υποδεικνύουν ότι στο μέλλον τα προγράμματα γνωστικής εκπαίδευσης ίσως χρειαστεί να εξατομικεύονται ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε ατόμου.

Τέλος, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα οφέλη της γνωστικής εκπαίδευσης δεν είναι ίδια για όλους. Μεγαλύτερα οφέλη παρατηρούνται σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας ή σε όσους έχουν περιορισμένη πνευματική δραστηριότητα, ενώ οι νεότεροι και ιδιαίτερα δραστήριοι γνωστικά εμφανίζουν μικρότερες βελτιώσεις. Παράλληλα, η γνωστική εκπαίδευση δεν πρέπει να θεωρείται αυτόνομη λύση. Τα καλύτερα αποτελέσματα επιτυγχάνονται όταν συνδυάζεται με υγιεινό τρόπο ζωής και κυρίως με τακτική σωματική άσκηση. Συνολικά, τα μέχρι σήμερα δεδομένα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, αλλά οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να καθοριστούν με μεγαλύτερη βεβαιότητα οι πιο αποτελεσματικές μορφές εκπαίδευσης του εγκεφάλου και οι ομάδες πληθυσμού που ωφελούνται περισσότερο.