Η ακραία ζέστη είναι ασφαλώς κουραστική και σε πολλές περιπτώσεις επικίνδυνη για την υγεία μας. Επιπλέον, όμως, η ζέστη επηρεάζει και τον εγκέφαλό μας.

Μελέτες έχουν επιβεβαιώσει ότι, καθώς ανεβαίνουν οι θερμοκρασίες, οι άνθρωποι φαίνεται να γίνονται πιο ευερέθιστοι και πιο βίαιοι. Ωστόσο, οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες βασίζονται σε συσχετίσεις. Είναι δύσκολο να μελετηθεί άμεσα το πώς ένα κύμα καύσωνα μπορεί να επηρεάσει τη σκέψη μας, λέει η Catherine Thompson, γνωστική ψυχολόγος στο Liverpool Hope University.

Αντί γι’ αυτό, μελετά τις επιπτώσεις της ακραίας ζέστης στους πυροσβέστες. Είναι ευκολότερο να μετρηθούν οι γνωστικές τους ικανότητες πριν και μετά από προγραμματισμένη εκπαίδευση, η οποία περιλαμβάνει την είσοδο σε ένα φλεγόμενο κτίριο.

Η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο, αλλά, όπως διαβάζουμε στο MIT Technology Review, η ομάδα διαπίστωσε ότι οι πυροσβέστες δυσκολεύονταν περισσότερο να συγκεντρωθούν και να ελέγξουν την προσοχή τους αμέσως μετά την έκθεση στη ζέστη.

Οι ικανότητες των πυροσβεστών επανήλθαν στα φυσιολογικά επίπεδα περίπου 20 λεπτά μετά την ψύξη του σώματός τους. Όμως είχαν εκτεθεί σε έντονη ζέστη μόλις για 15 λεπτά. Η Thompson δεν γνωρίζει ποιες μπορεί να είναι οι επιπτώσεις της παραμονής σε έναν πολυήμερο καύσωνα — ούτε για πόσο καιρό μπορεί να διαρκούν. Για να το διαπιστώσουν, ίσως χρειαστεί να σταλούν τεστ γνωστικών ικανοτήτων σε χιλιάδες ανθρώπους μέσα στις λίγες ημέρες που μεσολαβούν από την πρόβλεψη ενός επικείμενου καύσωνα μέχρι την εκδήλωσή του. «Υποθέτω ότι κανείς δεν το έχει κάνει επειδή είναι απλώς τόσο δύσκολο να πραγματοποιηθεί», λέει η Thompson.

Ωστόσο, οι ερευνητές μπορούν να μάθουν για ορισμένες επιπτώσεις των καυσώνων μελετώντας τα δεδομένα εκ των υστέρων. Και αυτές οι μελέτες δείχνουν ότι η ζέστη φαίνεται να έχει πιο καταστροφικές συνέπειες για τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας.

Οι συνέπειες αυτές γίνονται εμφανείς όταν οι θερμοκρασίες ξεπερνούν αυτό που θεωρείται φυσιολογικό για μια συγκεκριμένη περιοχή. «Φαίνεται να υπάρχει συσχέτιση: όσο αυξάνεται η θερμοκρασία, ιδιαίτερα κατά τις θερμότερες περιόδους του έτους, τόσο χειρότερα είναι τα αποτελέσματα για την ψυχική υγεία», λέει ο Joshua Wortzel, διευθυντής του Heat-Mind Lab στο Hartford HealthCare στο Κονέκτικατ.

Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023, η Emma Lawrance από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, η οποία μελετά την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία, και οι συνεργάτες της εξέτασαν τα στοιχεία που συνδέουν την ψυχική υγεία με τις θερμοκρασίες του εξωτερικού περιβάλλοντος. Διαπίστωσαν ότι κατά τη διάρκεια των καυσώνων υπήρξε αύξηση κατά 9,7% στις εισαγωγές σε νοσοκομεία ανθρώπων με τέτοιες παθήσεις.

«Οι άνθρωποι που ζουν με προβλήματα ψυχικής υγείας είναι μεταξύ εκείνων που είναι περισσότερο ευάλωτοι στις σωματικές επιπτώσεις της ζέστης», λέει η Lawrance. Για παράδειγμα, διαπιστώθηκε ότι οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια είχαν τριπλάσιες πιθανότητες να πεθάνουν κατά τη διάρκεια του καύσωνα-ρεκόρ που έπληξε τον Καναδά το 2021.

Για να προστατεύσουμε τους ανθρώπους, χρειαζόμαστε καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών που βρίσκονται πίσω από αυτές τις επιπτώσεις. Άλλωστε, όταν κάνει πάρα πολύ ζέστη, αλλάζουν πολλά πράγματα. Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να αναγκαστούν να παραμείνουν σε εσωτερικούς χώρους, αποφεύγοντας το παιχνίδι και την άσκηση σε εξωτερικό χώρο, ενώ μπορεί επίσης να είναι δύσκολο να κοιμηθούν καλά τη νύχτα. Ο ύπνος, η κοινωνική επαφή και η άσκηση είναι όλα εξαιρετικά σημαντικά για την ψυχική μας υγεία.

Όμως το αν η ασυνήθιστα υψηλή θερμοκρασία προκαλεί κάτι συγκεκριμένο στον εγκέφαλό μας είναι, όπως το θέτει ο Wortzel, «το ερώτημα του ενός εκατομμυρίου δολαρίων».

Έρευνες σε πειραματόζωα δείχνουν ότι η υπερβολική ζέστη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα χημικά σήματα στον εγκέφαλό μας. Για παράδειγμα, σύμφωνα με πολλές μελέτες, τα επίπεδα νευροδιαβιβαστών, όπως η σεροτονίνη, φαίνεται να αυξάνονται όταν αρουραίοι και ποντίκια εκτίθενται σε υψηλές θερμοκρασίες. Η ζέστη μπορεί επίσης να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν μεταξύ τους τα δίκτυα του εγκεφάλου. Ενδέχεται ακόμη να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το οξυγόνο φτάνει στα εγκεφαλικά μας κύτταρα.

«Υπάρχουν τόσοι πολλοί βιολογικοί λόγοι για τους οποίους ο εγκέφαλος μπορεί να επηρεάζεται αρνητικά από τη ζέστη», λέει ο Wortzel.

Νεότερες έρευνες δείχνουν ότι, για οποιονδήποτε λόγο, τα παιδιά και οι νέοι είναι μεταξύ των πιο ευάλωτων ομάδων. Σε έρευνα που δημοσιεύθηκε νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, ο Wortzel και οι συνεργάτες του διαπίστωσαν αύξηση κατά 2,97% στο ποσοστό αυτοκτονιών μεταξύ ανθρώπων ηλικίας 15 έως 24 ετών στις ΗΠΑ για κάθε αύξηση κατά 1 °C στη μέση μηνιαία θερμοκρασία. Αυτό είναι περισσότερο από το διπλάσιο της αύξησης που παρατηρήθηκε σε ανθρώπους άνω των 24 ετών — κάτι που από μόνο του είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό.

Άλλες έρευνες αφήνουν να εννοηθεί ότι η έκθεση στη ζέστη μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες για την ανάπτυξη του εγκεφάλου των παιδιών. Μωρά που είχαν εκτεθεί είτε σε ακραία ζέστη είτε σε ακραίο κρύο φάνηκε να παρουσιάζουν αλλαγές στη λευκή ουσία του εγκεφάλου τους όταν έφτασαν στην ηλικία των 9 έως 12 ετών — αν και δεν είναι σαφές πώς ακριβώς αυτές οι επιπτώσεις μπορεί να επηρεάζουν κάθε παιδί ξεχωριστά.

«Φαίνεται ότι η έκθεση πολύ μικρών παιδιών σε ακραίες θερμοκρασίες μπορεί να επηρεάζει την ανάπτυξη του εγκεφάλου τους», λέει η Lawrance.

Ζούμε ήδη τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Και αυτό δίνει νέα επείγουσα διάσταση στο ερώτημα για το πώς η ζέστη επηρεάζει τον εγκέφαλό μας. Τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2020 προβλέπεται ότι θα βιώσουν περίπου επτά φορές περισσότερα κύματα καύσωνα σε σχέση με τους παππούδες τους, λέει η Lawrance. «Πρέπει να πάρουμε στα σοβαρά την ανάγκη προσαρμογής μας σε έναν κόσμο που θερμαίνεται.»