Χρειάστηκε όμως οι επαναλαμβανόμενες επιθέσεις να αρχίσουν να επηρεάζουν τις ίδιες τις ενεργειακές ροές για να παρέμβει η Ουάσιγκτον και να επαναφέρει μια διάκριση που είχε επικίνδυνα θολώσει: άλλο η διεθνής εμπορική ναυτιλία και άλλο ο ρωσικός «σκιώδης στόλος».
Το ρεπορτάζ των FT
Στις 7 Ιουλίου οι Financial Times δημοσίευσαν έρευνα σύμφωνα με την οποία ελληνικές ναυτιλιακές εταιρείες είχαν πραγματοποιήσει έσοδα τουλάχιστον 3,8 δισ. δολαρίων από τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου την τελευταία τριετία. Dynacom, Olympic Shipping, Stealth Maritime, Polembros και άλλες είχαν παραμείνει σε μια αγορά από την οποία αρκετοί δυτικοί ανταγωνιστές τους είχαν αποχωρήσει — «risk-tolerant», κατά τους FT.
Η δραστηριότητα ήταν νόμιμη, κάτι που αναγνώριζε και το ίδιο το δημοσίευμα. Το price cap των G7 δεν απαγόρευε τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου από δυτικά πλοία· την επέτρεπε, υπό συγκεκριμένη ανώτατη τιμή. Δεν ήταν κενό του συστήματος αλλά βασικό στοιχείο του σχεδιασμού του: να περιοριστούν τα έσοδα της Μόσχας χωρίς να προκληθεί εκτίναξη των τιμών από την απουσία ρωσικού πετρελαίου από την αγορά. Οι Έλληνες πλοιοκτήτες δεν είχαν ανακαλύψει παράκαμψη κυρώσεων· είχαν παραμείνει σε μια αγορά που οι ίδιες οι κυβερνήσεις των G7 είχαν επιλέξει να κρατήσουν ανοικτή.
Από το νόμιμο εμπόριο στον «σκιώδη στόλο»
Η διάκριση αυτή άρχισε γρήγορα να χάνεται. Την ίδια ημέρα, μέσα που αναπαρήγαγαν την έρευνα μιλούσαν ήδη για «sanctions busting». Το bne IntelliNews προχώρησε παραπέρα, παρουσιάζοντας τους Έλληνες πλοιοκτήτες ως τμήμα του ρωσικού «shadow fleet».
Ο όρος όμως περιγράφει κάτι συγκεκριμένο: πλοία που λειτουργούν εκτός δυτικού συστήματος — αδιαφανείς ιδιοκτησίες, συχνές αλλαγές σημαίας, αμφίβολη ασφάλιση, μεταφορτώσεις στη θάλασσα, εταιρικά σχήματα που κρύβουν τον πραγματικό ιδιοκτήτη. Ένα ελληνικό τάνκερ με γνωστό ιδιοκτήτη, κανονική ασφάλιση και πρόσβαση στις δυτικές ναυτιλιακές υπηρεσίες, που τηρεί το price cap, ανήκει σε άλλη κατηγορία.
Μέσα σε λίγες ώρες οι δύο κατηγορίες άρχισαν να συγχέονται. Ουκρανικά μέσα αναπαρήγαγαν την ιστορία υπό τίτλους για ελληνικές εταιρείες που κέρδιζαν δισεκατομμύρια «παρά τις κυρώσεις». Μία εβδομάδα αργότερα η Razom We Stand χρησιμοποίησε τα ίδια 3,8 δισ. δολάρια για να κατηγορήσει την Αθήνα ότι προστάτευε τους εφοπλιστές αντί να στηρίξει αυστηρότερες κυρώσεις.
Το αν υπήρξε οργανωμένη επικοινωνιακή επιχείρηση δεν μπορεί να τεκμηριωθεί. Ο μηχανισμός αλληλοτροφοδότησης, όμως, είναι ορατός: οργανώσεις πίεσης, μέσα ενημέρωσης και ουκρανικές πηγές αναπαρήγαγαν ένα αφήγημα μέσα στο οποίο η απόσταση ανάμεσα στη νόμιμη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου και στον κυρωμένο σκιώδη στόλο γινόταν ολοένα μικρότερη.
Υπήρχε όμως ήδη ένα πολύ σοβαρότερο πρόβλημα.
Τα πλοία είχαν ήδη αρχίσει να χτυπιούνται
Στις 13 Ιανουαρίου δύο ελληνικών συμφερόντων τάνκερ, το Delta Harmony και το Matilda, δέχθηκαν επίθεση με drones έξω από το Νοβοροσίσκ — άδεια και τα δύο. Το Delta Harmony περίμενε να φορτώσει αργό από το Tengiz· το Matilda, ναυλωμένο από θυγατρική της κρατικής καζακικής KazMunayGas, επρόκειτο να παραλάβει πετρέλαιο από το Karachaganak. Δεν μετέφεραν ρωσικό πετρέλαιο. Δεν μετέφεραν καν πετρέλαιο — περίμεναν να φορτώσουν καζακικό αργό μέσω του Caspian Pipeline Consortium (CPC).
Στις 14 Μαρτίου χτυπήθηκε το ελληνικής σημαίας Maran Homer, επίσης άδειο, επίσης εν αναμονή καζακικού αργού από το CPC — ναυλωμένο, αυτή τη φορά, από τη Chevron.
Μήνες πριν από το δημοσίευμα των FT, λοιπόν, ελληνικά εμπορικά πλοία είχαν ήδη δεχθεί επιθέσεις όχι ως μέρος του ρωσικού σκιώδους στόλου, αλλά στην υπηρεσία της εξαγωγής καζακικού πετρελαίου — και, στην περίπτωση του Maran Homer, άμεσων αμερικανικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Η διάκριση ανάμεσα σε «ρωσική» και «μη ρωσική» ναυτιλία είχε αρχίσει να αποκτά όχι μόνο πολιτική αλλά πολύ συγκεκριμένη φυσική σημασία.
Η ιδιαιτερότητα του CPC
Ο αγωγός μεταφέρει κυρίως καζακικό αργό από τα κοιτάσματα Tengiz, Kashagan και Karachaganak προς το Νοβοροσίσκ. Στο σύστημα εισέρχονται και μικρότερες ποσότητες ρωσικού πετρελαίου· τα διαφορετικά αργά αναμειγνύονται και στα τάνκερ φορτώνεται ενιαίο CPC Blend. Η διάκριση καζακικού από ρωσικό φορτίο δεν μπορεί να γίνει εξετάζοντας τις δεξαμενές του πλοίου — είναι εμπορικό και νομικό ζήτημα: ποιος είναι ο παραγωγός, ποιος ο shipper, σε ποιον ανήκει η ποσότητα.
Η Ουάσιγκτον το γνωρίζει καλά: Chevron και ExxonMobil έχουν μεγάλα συμφέροντα στην καζακική παραγωγή, και το CPC είναι βασική έξοδός της προς τη διεθνή αγορά.
Οι επιθέσεις συνεχίστηκαν τον Ιούλιο. Στις 19 χτυπήθηκαν τα ASIA και NISSOS IOS ενώ φόρτωναν CPC crude — το φορτίο του ASIA ανήκε στην Tengizchevroil, με καθοριστική συμμετοχή της Chevron· εκείνο του NISSOS IOS συνδεόταν με το Kashagan και την KazMunayGas. Το CPC μιλούσε πλέον δημοσίως για επιθέσεις εναντίον πολιτικών δεξαμενόπλοιων που παραλάμβαναν πετρέλαιο από καζάκους και αμερικανούς shippers.
Οι φορτώσεις μειώθηκαν αισθητά — ένα σύστημα που αντιπροσωπεύει περίπου το 2% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου είχε αρχίσει να επηρεάζεται ουσιαστικά.
Και τότε παρενέβη η Ουάσιγκτον
Στις 31 Ιουλίου ο αμερικανός αντιπρόεδρος JD Vance μίλησε με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Σύμφωνα με τους Financial Times, ζήτησε προσωπικά να σταματήσουν οι επιθέσεις σε μη ρωσικά πλοία και στις εγκαταστάσεις του CPC. Αμερικανός αξιωματούχος περιέγραψε το CPC στους FT ως «vital conduit of Kazakhstan-origin energy for European markets» — «δίαυλο ζωτικής σημασίας καζακικής προέλευσης ενέργειας προς τις ευρωπαϊκές αγορές» — και εναλλακτική έναντι της ρωσικής.
Η επιλογή των λέξεων έχει σημασία: Kazakhstan-origin energy. Η Ουάσιγκτον δεν αντιμετωπίζει το CPC ως ρωσική ενεργειακή ροή επειδή ο αγωγός καταλήγει στο Νοβοροσίσκ ή επειδή στο blend εισέρχονται μικρές ποσότητες ρωσικού αργού. Αντιμετωπίζει το φορτίο με βάση την οικονομική του προέλευση — και επαναφέρει μια διάκριση που είχε αρχίσει επικίνδυνα να χάνεται: άλλο ένα κυρωμένο πλοίο του ρωσικού shadow fleet, άλλο ένα μη ρωσικό εμπορικό πλοίο. Δεν είναι λεπτομέρεια ορολογίας· είναι η διαφορά ανάμεσα στην οικονομική πίεση προς τη Ρωσία και στη διατάραξη της διεθνούς ναυσιπλοΐας.
Όταν η πραγματικότητα επιβάλλει τα όρια
Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη αντίφαση της ιστορίας. Οι Έλληνες πλοιοκτήτες βρέθηκαν στο επίκεντρο επικοινωνιακής επίθεσης επειδή συνέχισαν να κάνουν κάτι που το δυτικό σύστημα κυρώσεων όχι μόνο επέτρεπε αλλά είχε σχεδιαστεί να επιτρέπει. Παράλληλα, ελληνικά πλοία δέχονταν πραγματικές επιθέσεις ενώ έκαναν κάτι ακόμη πιο αναγκαίο για τη Δύση: μετέφεραν, ή περίμεναν να μεταφέρουν, καζακικό πετρέλαιο προς τις διεθνείς αγορές.
Η πρώτη αντίφαση μπορούσε να παραμείνει στο επίπεδο της δημόσιας συζήτησης. Η δεύτερη άρχισε να κοστίζει βαρέλια. Και όταν οι επαναλαμβανόμενες επιθέσεις άρχισαν πλέον να επηρεάζουν τη ροή του CPC —και μαζί της καζακικά και αμερικανικά ενεργειακά συμφέροντα— η Ουάσιγκτον παρενέβη. Δεν άλλαξε πολιτική απέναντι στη Ρωσία· επανέφερε τα όρια της δικής της πολιτικής. Οι κυρώσεις στοχεύουν να αυξήσουν το κόστος για τη Μόσχα. Ο σκιώδης στόλος δημιουργήθηκε για να τις παρακάμπτει. Η διεθνής εμπορική ναυτιλία που λειτουργεί εντός των κανόνων είναι κάτι διαφορετικό — μια διάκριση που θόλωσε επικίνδυνα μέσα στον πόλεμο, και χρειάστηκε να απειληθούν οι ίδιες οι ενεργειακές ροές για να επανέλθει.
Στη Μαύρη Θάλασσα, η διαφορά ανάμεσα στις δύο κατηγορίες δεν είναι θεωρητική. Μπορεί να είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα εμπορικό πλοίο και έναν στόχο.
Η Δανάη Κουμανάκου είναι πρέσβειρα ε.τ.
