Όπως τόνισε η Κριστίν Λαγκάρντ, για πάνω από οκτώ δεκαετίες, η παγκόσμια οικονομία άνθισε πάνω σε ένα θεμέλιο ανοιχτών αγορών και πολυμερούς συνεργασίας, με τις Ηνωμένες Πολιτείες στον ηγετικό ρόλο. Προωθώντας ένα σύστημα διεθνών κανόνων και εδραιώνοντας το δολάριο ως παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα, οι ΗΠΑ δημιούργησαν το περιβάλλον για την άνθηση του εμπορίου και τη διεύρυνση της παγκόσμιας χρηματοδότησης.
Αυτό το διεθνές πλαίσιο αποδείχθηκε εξαιρετικά ωφέλιμο για την Ευρωπαϊκή Ένωση, της οποίας οι φιλελεύθερες αξίες ευθυγραμμίστηκαν άψογα με το παγκόσμιο σύστημα. Σήμερα όμως, αυτή η τάξη πραγμάτων δείχνει να ραγίζει. Η πολυμερής συνεργασία υποχωρεί μπροστά σε λογικές μηδενικού αθροίσματος και διμερείς επιδείξεις ισχύος.
Η ανοικτότητα δίνει τη θέση της στον προστατευτισμό. Ακόμη και το θεμέλιο του συστήματος, η κυρίαρχη θέση του δολαρίου, τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Η ευρωπαϊκή πρόκληση και η στρατηγική ευκαιρία
Ο κατακερματισμός της διεθνούς τάξης ενέχει κινδύνους για την Ευρώπη, μια οικονομία βαθιά ενσωματωμένη στο παγκόσμιο εμπορικό σύστημα, με τις εξαγωγές να αντιπροσωπεύουν σχεδόν το ένα πέμπτο της προστιθέμενης αξίας της και να στηρίζουν 30 εκατομμύρια θέσεις εργασίας. Η αποδυνάμωση του παγκόσμιου εμπορίου ή η διαίρεση σε οικονομικά μπλοκ θα ήταν καθοριστικά επιζήμια.
Ωστόσο, η αλλαγή μπορεί να κρύβει και ευκαιρίες – κυρίως για την ενίσχυση του διεθνούς ρόλου του ευρώ. Το ευρώ, δεύτερο παγκόσμιο νόμισμα μετά το δολάριο, αντιπροσωπεύει σήμερα περίπου το 20% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων, έναντι 58% για το δολάριο.
Η αναβάθμιση της διεθνούς χρήσης του ευρώ θα μπορούσε:
- να μειώσει το κόστος δανεισμού για κυβερνήσεις και επιχειρήσεις στην ΕΕ,
- να προστατεύσει από διακυμάνσεις στις ισοτιμίες και τις ροές κεφαλαίων,
- να μειώσει την έκθεση σε εξωτερικές κυρώσεις και καταναγκαστικά μέτρα,
- και τελικά, να επιτρέψει στην Ευρώπη να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο του μέλλοντος της – να διεκδικήσει, έστω εν μέρει, αυτό που ο Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν αποκαλούσε «υπερβολικό προνόμιο» του δολαρίου.
Τρία θεμέλια για ένα παγκόσμιο νόμισμα
Ιστορικά, καμία νομισματική κυριαρχία δεν είναι δεδομένη. Το δολάριο απέκτησε τον παγκόσμιο ρόλο του μετά από συγκεκριμένες γεωπολιτικές και οικονομικές εξελίξεις – και με στήριξη από τη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ.
Η ενίσχυση του ευρώ περνά από τρεις θεμελιώδεις πυλώνες:
- Γεωπολιτικό θεμέλιο – με ισχυρή παρουσία στο παγκόσμιο εμπόριο και αξιόπιστες αμυντικές συμμαχίες.
- Οικονομικό θεμέλιο – με βαθιές και ενοποιημένες κεφαλαιαγορές, υψηλή παραγωγικότητα και παροχή ασφαλών επενδυτικών επιλογών.
- Νομικό θεμέλιο – με σταθερούς θεσμούς, κράτος δικαίου και αξιόπιστη δημοσιονομική και νομισματική πολιτική.
Η Ευρώπη διαθέτει τα βασικά υλικά για να χτίσει και να ενισχύσει αυτούς τους πυλώνες, αλλά απαιτείται συνοχή, φιλοδοξία και μεταρρυθμίσεις.
Γεωπολιτική αξιοπιστία: εμπόριο και άμυνα
Η ΕΕ είναι ο κορυφαίος εμπορικός εταίρος για 72 χώρες που αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 40% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Παράλληλα, το ευρώ χρησιμοποιείται σε περίπου 40% των διεθνών τιμολογήσεων εξαγωγών της ΕΕ – περισσότερο από το μερίδιό του στα αποθεματικά.
Όμως το εμπόριο δεν αρκεί. Η νομισματική ισχύς χρειάζεται και στρατηγικές εγγυήσεις. Η κυριαρχία του δολαρίου ενισχύθηκε από τις αμυντικές συμμαχίες των ΗΠΑ, που απέδωσαν «ασφάλεια» στα κεφάλαια που επενδύονταν σε δολάρια.
Η Ευρώπη κάνει βήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Η ενίσχυση της άμυνας και της στρατηγικής αυτονομίας σε επίπεδο ΕΕ μπορεί να προσφέρει το απαραίτητο βάθος στην αξιοπιστία του ευρώ.
Οικονομική ενίσχυση: η δύναμη των αγορών και της ανάπτυξης
Οι αποδόσεις στις ευρωπαϊκές αγορές υστερούν εδώ και δεκαετίες έναντι των ΗΠΑ. Η εργασιακή παραγωγικότητα στην Ευρωζώνη έχει αυξηθεί μόλις κατά το ήμισυ σε σύγκριση με τις ΗΠΑ από το 2000, κυρίως λόγω καθυστερήσεων στον ψηφιακό τομέα.
Η Ευρώπη χρειάζεται:
- ολοκλήρωση της Ενιαίας Αγοράς,
- ενίσχυση των startups και καινοτομίας,
- ενοποίηση κεφαλαιαγορών,
- και δημιουργία κοινών δημοσιονομικών εργαλείων για παροχή ασφαλών επενδυτικών προϊόντων.
Ο κοινός ευρωπαϊκός δανεισμός για δημόσια αγαθά, όπως η άμυνα και η πράσινη μετάβαση, θα μπορούσε να ενισχύσει τη δεξαμενή των «ασφαλών περιουσιακών στοιχείων» σε ευρώ – προσελκύοντας επενδυτές παγκοσμίως.
Θεσμική σταθερότητα: η ήσυχη δύναμη του κράτους δικαίου
Η τρίτη προϋπόθεση για ένα παγκόσμιο νόμισμα είναι η αξιοπιστία των θεσμών του. Η ΕΕ, παρά τη γραφειοκρατική της φύση, προσφέρει προβλεψιμότητα, ανεξαρτησία κεντρικής τράπεζας και μακροπρόθεσμη θεσμική σταθερότητα.
Ωστόσο, οι εξωτερικές πιέσεις αυξάνονται. Η ΕΕ οφείλει να ενισχύσει την πολιτική της ενότητα, ίσως και με θεσμικές αλλαγές, όπως η διεύρυνση της ειδικής πλειοψηφίας σε κρίσιμα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Μόνο έτσι μπορεί να αποκτήσει φωνή και παρουσία αντίστοιχη της οικονομικής της βαρύτητας.
Κλείνοντας την ομιλία της η κυρία Λαγκάρντ κατέληξε ότι η διεθνής νομισματική τάξη βρίσκεται σε καμπή. «Όπως περιέγραψε εύστοχα ο Ρόμπερτ Τρίφιν, η σταθερότητα του παγκόσμιου συστήματος εξαρτάται από τις αποφάσεις μεμονωμένων κρατών. Αυτή η συγκυρία προσφέρει στην Ευρώπη μια ιστορική ευκαιρία – μια “παγκόσμια στιγμή του ευρώ”. Δεν είναι προνόμιο που θα της αποδοθεί αυτόματα. Πρέπει να το διεκδικήσει με μεταρρυθμίσεις, ενότητα και στρατηγικό σχεδιασμό» τόνισε η επικεφαλής της ΕΚΤ.
