Όπως επισημαίνει ο Τόμας Κάτνιγκ, μέλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ) και εισηγητής σειράς γνωμοδοτήσεων για το θέμα, πρόκειται για μια κρίση που «αγγίζει και τα 27 κράτη-μέλη, από τον ευρωπαϊκό Νότο έως τις χώρες της Βαλτικής, από τα μητροπολιτικά κέντρα έως τις αγροτικές περιοχές».
Βραχυχρόνιες μισθώσεις και κατασκευαστική δραστηριότητα στο επίκεντρο
Σύμφωνα με προσχέδιο που περιήλθε σε γνώση του AFP, η Κομισιόν προσανατολίζεται στην προώθηση νομοθετικών παρεμβάσεων για τη ρύθμιση των βραχυχρόνιων μισθώσεων τύπου Airbnb, ιδίως σε πόλεις με έντονη τουριστική πίεση. Σε αρκετές από αυτές, οι κάτοικοι καταγγέλλουν ότι η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων έχει συμβάλει καθοριστικά στη ραγδαία άνοδο των ενοικίων.
Η Ισπανία, η οποία το 2024 κατέγραψε ιστορικό ρεκόρ αφίξεων τουριστών, συγκαταλέγεται στις χώρες όπου το πρόβλημα είναι πιο έντονο. Μεταξύ των προτάσεων που εξετάζονται περιλαμβάνεται και η επιβολή ανώτατου ορίου στις επιτρεπόμενες διανυκτερεύσεις.
Παράλληλα, οι Βρυξέλλες επιδιώκουν να δώσουν ώθηση στον κατασκευαστικό κλάδο. Όπως διευκρινίζει πηγή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, δεν πρόκειται να επιβληθούν ενιαίες ποσοστώσεις ή κόστη κατασκευής στα κράτη-μέλη. Αντίθετα, η έμφαση δίνεται στην αντιμετώπιση της έλλειψης εργατικού δυναμικού μέσω ενός εκτεταμένου προγράμματος μαθητείας, καθώς και στη χαλάρωση ορισμένων περιβαλλοντικών προδιαγραφών, ώστε να επιταχυνθούν οι διαδικασίες έκδοσης οικοδομικών αδειών.
Η Κομισιόν εκτιμά ότι η ΕΕ χρειάζεται περισσότερες από δύο εκατομμύρια νέες κατοικίες κάθε χρόνο για να καλυφθεί η υφιστάμενη ζήτηση. Στο πλαίσιο αυτό, επιδιώκει να διευκολύνει τις δημόσιες επενδύσεις και να κινητοποιήσει ιδιωτικά κεφάλαια, με έως και 375 δισ. ευρώ να μπορούν να διατεθούν για τη στέγαση έως το 2029.
Αποκαλυπτικά στοιχεία για την έκταση της κρίσης
Τα διαθέσιμα στατιστικά δεδομένα αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος: σχεδόν 1,3 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σήμερα άστεγοι. Από το 2010 έως το 2025, οι τιμές των κατοικιών αυξήθηκαν κατά περισσότερο από 60%, ενώ τα ενοίκια ενισχύθηκαν κατά περίπου 29%, σύμφωνα με τη Eurostat – με ορισμένες χώρες να καταγράφουν ακόμη πιο δραματικές αυξήσεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Εσθονία, όπου από το 2010 οι τιμές πώλησης κατοικιών εκτοξεύθηκαν κατά 250% και τα ενοίκια κατά 218%.
Ο Τόμας Κάτνιγκ εντοπίζει τις ρίζες της κρίσης στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008-2009 και στα επακόλουθα μέτρα λιτότητας. Όπως σημειώνει, η κατάσταση επιδεινώθηκε μετά το 2015, λόγω της χρηματιστικοποίησης της κατοικίας, της ανόδου των τιμών της γης και της αύξησης του κόστους ζωής μετά την πανδημία.
Στέγαση και εισοδήματα: η χαμένη ισορροπία
«Για εκατομμύρια Ευρωπαίους, η αναζήτηση στέγης έχει μετατραπεί σε βασική πηγή άγχους», δήλωσε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, προαναγγέλλοντας την παρουσίαση ενός «σχεδίου για οικονομικά προσιτή στέγαση».
Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Μαρί Χάιλαντ, ερευνήτρια κοινωνικής πολιτικής στο Eurofound, η συζήτηση για την προσιτή κατοικία δεν μπορεί να αποκοπεί από το ζήτημα των εισοδημάτων, τα οποία δεν ακολούθησαν την ανοδική πορεία των τιμών των ακινήτων.
Το 2024, κατά μέσο όρο, οι Ευρωπαίοι δαπανούσαν το 19% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για στέγαση. Για τα νοικοκυριά με εισόδημα κάτω από το 60% του εθνικού μέσου όρου, το ποσοστό αυτό εκτοξευόταν στο 37%. Περισσότερα από 16,5 εκατομμύρια νοικοκυριά, το 8,2% του συνόλου στην ΕΕ, διέθεταν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για έξοδα στέγασης.
Ιδιαίτερα ευάλωτοι εμφανίζονται οι νέοι, οι οποίοι συχνά εργάζονται με χαμηλούς μισθούς και επισφαλείς συμβάσεις, χωρίς επαρκή κοινωνική προστασία, ενώ αναζητούν κατοικία σε αστικά κέντρα όπου οι πιέσεις είναι εντονότερες. Σημαντικές επιπτώσεις καταγράφονται και στα νοικοκυριά με παιδιά, ειδικά στις μονογονεϊκές οικογένειες.
Παράλληλα, το 17% των Ευρωπαίων το 2024 ζούσε σε συνθήκες υπερπληθυσμού κατοικίας, φαινόμενο ιδιαίτερα διαδεδομένο σε χώρες όπως η Ρουμανία.
Η στέγαση δεν ανήκει παραδοσιακά στις άμεσες αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε αντίθεση με τομείς όπως η γεωργία, το εμπόριο ή η μετανάστευση. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που η ευρωπαϊκή αντίδραση άργησε.
Ωστόσο, οι πολιτικές πιέσεις, κυρίως από την αριστερά, εντάθηκαν τα τελευταία χρόνια. «Δουλεύαμε πάνω σε αυτό το ζήτημα εδώ και καιρό, αλλά δυσκολευόμασταν να το φέρουμε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής ατζέντας», δήλωσε η ευρωβουλευτής των Σοσιαλιστών Ιρένε Τινάγκλι.
Η ίδια, ως επικεφαλής της Επιτροπής Στέγασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, υπογραμμίζει ότι η κρίση έχει πλέον γενικευτεί και δεν αφορά μόνο τα κέντρα των μεγάλων πόλεων, αλλά το σύνολο της ευρωπαϊκής επικράτειας, γεγονός που καθιστά αναπόφευκτη μια συντονισμένη ευρωπαϊκή απάντηση.
