Ο πόλεμος άφησε πίσω του εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και εκατομμύρια εκτοπισμένους. Το καθεστώς Άσαντ κατηγορήθηκε για βασανιστήρια, μαζικές εκτελέσεις και εγκλήματα πολέμου — κατηγορίες που το ίδιο απέρριπτε, αλλά επιβεβαιώθηκαν από ανεξάρτητες διεθνείς έρευνες. Την ίδια στιγμή, τζιχαντιστικές οργανώσεις άσκησαν ακραία βία, ενώ η Συρία μετατράπηκε σε πεδίο γεωπολιτικής σύγκρουσης, κυρίως μεταξύ Ρωσίας, Ιράν και Δύσης.
Η ανατροπή του Άσαντ έμοιαζε με ιστορική τομή. Σήμερα, μοιάζει περισσότερο με αλλαγή σκηνικού χωρίς αλλαγή έργου.
Ο Αχμέτ αλ Σάρα: από την Αλ Κάιντα στο προεδρικό μέγαρο
Στο επίκεντρο της νέας εξουσίας βρίσκεται ο Αχμέτ αλ Σάρα, μια βαθιά αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Πρώην μέλος της Αλ Κάιντα, συλληφθείς από τις ΗΠΑ το 2005 και απελευθερωμένος το 2011, ανέλαβε την ηγεσία της Αλ Νούσρα με ξεκάθαρο στόχο την εγκαθίδρυση ισλαμικού καλιφάτου στη Συρία. Αρχικά συνεργάστηκε με το Ισλαμικό Κράτος, για να έρθει αργότερα σε ανοιχτή ρήξη μαζί του.
Παρότι είχε χαρακτηριστεί τρομοκράτης από τις ΗΠΑ, από το 2015 άρχισε να εκπέμπει σήματα «αποριζοσπαστικοποίησης», απορρίπτοντας επιθέσεις εκτός Συρίας και επιχειρώντας να εμφανιστεί ως εθνικός παίκτης. Από το προπύργιο του στο Ιντλίμπ, η HTS επεκτάθηκε σταδιακά, μέχρι την τελική ανατροπή του Άσαντ.
Σήμερα, ο αλ Σάρα είναι μεταβατικός πρόεδρος, με υπόσχεση ελεύθερων εκλογών σε πέντε χρόνια και με διεθνείς επαφές που θα φάνταζαν αδιανόητες πριν λίγα χρόνια: από τον Λευκό Οίκο του Ντόναλντ Τραμπ μέχρι το Κρεμλίνο του Βλαντίμιρ Πούτιν. Όμως στο εσωτερικό, η εικόνα είναι πολύ πιο σκοτεινή.
Μια χώρα κατακερματισμένη και με μειονότητες στο στόχαστρο
Η Δαμασκός δεν ελέγχει ολόκληρη τη Συρία. Στον Βορρά δρουν ένοπλες ομάδες της SNA, τυπικά ενταγμένες στον νέο στρατό αλλά με de facto αυτόνομο έλεγχο περιοχών. Στον Νότο, οι Δρούζοι διατηρούν ισχυρή παρουσία, ενώ σε διάφορα σημεία βρίσκονται ισραηλινά και αμερικανικά στρατεύματα — με την παρουσία του Ισραήλ να θεωρείται παράνομη από τον ΟΗΕ. Παράλληλα, στον Βορρά και τη Βορειοανατολική Συρία κυριαρχούν οι Κούρδοι αυτονομιστές.
Τους τελευταίους μήνες, η βία μεταξύ εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων έχει κλιμακωθεί επικίνδυνα. Τον Μάρτιο σημειώθηκε μαζική σφαγή Αλαουιτών, με περίπου 100.000 θύματα, με το πρόσχημα ότι στήριζαν τον Άσαντ λόγω κοινής καταγωγής. Ο αλ Σάρα μίλησε για «αναμενόμενες προκλήσεις».
Τον Ιούλιο ακολούθησαν αιματηρά επεισόδια μεταξύ Δρούζων και Βεδουίνων. Μέλη του συριακού στρατού εκτέλεσαν συνοπτικά περίπου 200 Δρούζους, ανάμεσά τους γυναίκες και παιδιά. Επιθέσεις καταγράφονται και εναντίον χριστιανικών κοινοτήτων, με συνολικά θύματα που ξεπερνούν τους 900. Η υπόσχεση για κοινωνική συνοχή μοιάζει όλο και πιο κενή.
Το κουρδικό μέτωπο και ο φόβος της επόμενης έκρηξης
Η πιο επικίνδυνη εκκρεμότητα αφορά τους Κούρδους. Αρχικά ουδέτεροι το 2011, βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή όταν το Ισλαμικό Κράτος ισχυροποιήθηκε. Χωρίς τις δυνάμεις του SDF, με τη στήριξη των ΗΠΑ, η ήττα του ISIS θα ήταν αδιανόητη. Ωστόσο, οι δεσμοί του SDF με το PKK —οργάνωση που θεωρείται τρομοκρατική από την ΕΕ— και η κατοχή μη κουρδικών εδαφών δημιούργησαν νέες εντάσεις.
Υπό τον αλ Σάρα, οι Κούρδοι αρνούνται να διαλύσουν το SDF και να παραδώσουν την αυτονομία τους, φοβούμενοι ότι θα έχουν την τύχη των Αλαουιτών και των Δρούζων. Οι αναφορές για βιαιοπραγίες εναντίον τους πληθαίνουν. Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ έχουν αποσυρθεί, αφήνοντάς τους χωρίς ουσιαστική διεθνή προστασία.
Ο κίνδυνος είναι τεράστιος: στις περιοχές του SDF κρατούνται χιλιάδες μαχητές του Ισλαμικού Κράτους. Μια κατάρρευση της κουρδικής διοίκησης θα μπορούσε να οδηγήσει σε μαζικές αποδράσεις και σε νέα αποσταθεροποίηση. Οι ΗΠΑ προσπαθούν να μετριάσουν τον κίνδυνο μεταφέροντας κρατούμενους στο Ιράκ, αλλά το πρόβλημα παραμένει.
Η μοίρα της Συρίας στα χέρια τρίτων
Με την Τουρκία και το Ιράν να επιδιώκουν ενεργό ρόλο και τη νέα κυβέρνηση να μην ελέγχει πλήρως το έδαφος ούτε τη βία, το μέλλον της Συρίας φαίνεται να καθορίζεται περισσότερο από τις γεωπολιτικές επιδιώξεις τρίτων παρά από ένα εθνικό σχέδιο ειρήνης.
Το εγχείρημα του Αχμέτ αλ Σάρα να σταθεροποιήσει τη χώρα μοιάζει τιτάνιο. Δεκατέσσερις μήνες μετά την πτώση του Άσαντ, η Συρία δεν έχει βγει από τον πόλεμο — απλώς μπήκε σε μια νέα, πιο ασαφή και ίσως πιο επικίνδυνη φάση του.
