Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία δεν προκάλεσε μόνο ρήξη ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Μόσχα, αλλά και ενίσχυση της κρίσης εντός της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία έχει σημαντικές γεωπολιτικές προεκτάσεις.
Η «κόντρα» για την Αυτοκέφαλη Εκκλησία
Οι σχέσεις του Πατριαρχείου Μόσχας ήταν ήδη ψυχραμένες με εκείνα της Κωνσταντινούπολης και της Αλεξάνδρειας, όταν αμφότερα καταδίκασαν την εισβολή και τις επιθετικές ενέργειες του Κρεμλίνου το 2022. Ωστόσο, η κρίση στις σχέσεις μεταξύ των Πατριαρχείων προϋπήρχε ήδη από το 2019, όταν Κωνσταντινούπολη και Αλεξάνδρεια αναγνώρισαν την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας. Η ανακήρυξή της συνδεόταν με μία κίνηση περαιτέρω αποστασιοποίησης του Κιέβου από τη Μόσχα, σε μια περίοδο κατά την οποία είχε ήδη προσαρτηθεί παράνομα η Κριμαία και ο ουκρανικός στρατός μαχόταν με τους αυτονομιστές —οι οποίοι λάμβαναν στήριξη από τη Ρωσία — στο Ντονμπάς.
Η τακτική διείσδυσης στις κοινωνίες μέσω των εκκλησιών φαίνεται να εφαρμοζόταν από την Ρωσία στην Ουκρανία ακόμη και πριν την έναρξη του πολέμου. Αυτό υποστηρίζει τουλάχιστον η ουκρανική κυβέρνηση και αυτός ήταν ένας πρόσθετος λόγος για τον οποίο επιδιώχθηκε η απεξάρτηση από τη ρωσική εκκλησία.
Ωστόσο, παρά τον τετραετή πλέον πόλεμο, εκτιμάται ότι εξακολουθούν να υπάρχουν ρωσόφιλα δίκτυα, τα οποία εικάζεται ότι ελέγχουν κοντά στο 50% των ουκρανικών ενοριών. Ταυτόχρονα, διεξάγονται σχετικές ποινικές έρευνες εναντίον κληρικών, ακόμη και με την κατηγορία της κατασκοπίας. Για τον λόγο αυτό, ο Ζελένσκι υπέγραψε το 2024 νόμο που απαγορεύει στην Ορθόδοξη Εκκλησία να διατηρεί σχέσεις με το Πατριαρχείο της Μόσχας.
Η «κόντρα» των Πατριαρχείων Κωνσταντινούπολης και Μόσχας επανήλθε στη δημοσιότητα μόλις τον περασμένο Ιανουάριο, όταν το γραφείο Τύπου της Ρωσικής Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών κατηγόρησε προσωπικά τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο για ανάμειξη σε ζητήματα των εκκλησιών της Ουκρανίας και των βαλτικών κρατών, ισχυριζόμενο ότι λαμβάνει πληροφορίες και στήριξη από τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες. Το Φανάρι διέψευσε τις κατηγορίες της Μόσχας, κάνοντας λόγο για ευφάνταστα σενάρια, ψευδείς ειδήσεις, ύβρεις και προπαγάνδα, επιβεβαιώνοντας για άλλη μία φορά τη στήριξή του στην Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας.
Η ρωσική «εισβολή» στην Αφρική με… «μανδύα» τη θρησκεία
Ψυχρές είναι επίσης οι σχέσεις του Πατριαρχείου Μόσχας με εκείνο της Αλεξάνδρειας και Πάσης Αφρικής, καθώς ο Πατριάρχης Θεόδωρος Β΄, ο οποίος έχει ζήσει στην Οδησσό της Ουκρανίας (τότε Σοβιετική Ένωση) και μιλά ρωσικά, καταδίκασε άμεσα τη ρωσική εισβολή, λαμβάνοντας σαφείς αποστάσεις από τις πράξεις του Κρεμλίνου. Ωστόσο, η διάσταση Αλεξάνδρειας-Μόσχας είναι αποτέλεσμα και ενός δεύτερου ζητήματος, το οποίο δεν είναι ευρέως γνωστό στη δημόσια σφαίρα: την παράλληλη εκκλησιαστική δομή.
Τι σημαίνει αυτό; Το Πατριαρχείο Αλεξάνδρειας έχει υπό την αρμοδιότητά του ολόκληρη την αφρικανική ήπειρο όσον αφορά την προώθηση και το έργο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η Ρωσία έχει ιδρύσει δικές της Επισκοπές, μία στο Κάιρο και μία στο Γιοχάνεσμπουργκ. Μέσω αυτών δημιουργείται ουσιαστικά ένα δίκτυο, μέσω του οποίου η Μόσχα επιδιώκει την αναβάθμιση της επιρροής της στην αφρικανική ήπειρο υπό τη «σκιά» της θρησκείας, παρεμβαίνοντας σε περιοχές για τις οποίες αρμόδιο είναι το Πατριαρχείο Αλεξάνδρειας. Αυτό επιτυγχάνεται κυρίως με τον προσηλυτισμό κληρικών.
Σημειώνεται ακόμη ότι οι σχέσεις του Πατριαρχείου Μόσχας με εκείνα της Αντιοχείας και της Ιερουσαλήμ παραμένουν ομαλές, δεδομένου ότι αυτά δεν έχουν αναγνωρίσει το αυτοκέφαλο καθεστώς της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Το Πατριαρχείο Σερβίας βρίσκεται επίσης πιο κοντά στη Μόσχα.
Το «παραμύθι» της διαμεσολάβησης της Ελλάδας ως ομόδοξης χώρας
Πολλές φορές έχει ειπωθεί ότι η Ελλάδα θα μπορούσε, ως ομόδοξο έθνος, να λειτουργήσει διαμεσολαβητικά για την επίλυση της σύγκρουσης ανάμεσα στη Μόσχα και το Κίεβο. Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό ακυρώνεται στην πράξη, δεδομένου ότι θα προϋπέθετε μία στοιχειώδη ομόνοια μεταξύ των ελληνορθόδοξων Πατριαρχείων και του ρωσικού. Στην προκειμένη περίπτωση, τα Πατριαρχεία Κωνσταντινουπόλεως και Αλεξανδρείας έχουν διαφοροποιήσει με σαφήνεια τη στάση τους στο Ουκρανικό ζήτημα, ενώ με το δεύτερο υπάρχει πλήρης διάσταση θέσεων ως προς την Αφρική. Και η ψυχρότητα αυτή δεν δείχνει με τα σημερινά δεδομένα αναστρέψιμη.
