Στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος αριθμεί 193 κράτη-μέλη, η εξουσία είναι σε μεγάλο βαθμό συγκεντρωμένη στα πέντε κράτη που διαθέτουν δικαίωμα βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας, πράγμα που σημαίνει ότι οποιοδήποτε από αυτά μπορεί να εμποδίσει τη διεθνή καταδίκη των ενεργειών του. Όλο και περισσότερες μεγάλες χώρες, μεταξύ των οποίων η Ινδία, η Βραζιλία, η Τουρκία και η Νιγηρία, οι οποίες αντιπροσωπεύουν αυξανόμενα ποσοστά της παγκόσμιας οικονομίας και του παγκόσμιου πληθυσμού, εκφράζουν την αντίθεσή τους στην αποκαλούμενη ομάδα P5 του Συμβουλίου Ασφαλείας, στην οποία περιλαμβάνονται επίσης η Κίνα, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί στο Ιράν φέτος και η στρατιωτική σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας από τις ΗΠΑ θεωρούνται ευρέως από τα μέλη του ΟΗΕ παραβιάσεις του ιδρυτικού Χάρτη του Οργανισμού, ο οποίος απαγορεύει την επίθεση εναντίον άλλων κρατών-μελών. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο και θεωρείται μέρος μιας ευρύτερης τάσης προς την αντίληψη ότι «ο ισχυρότερος έχει το δίκιο», με πρωταγωνιστές χώρες που απέκτησαν ισχύ ως νικήτριες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και πρωτοστάτησαν στη δημιουργία του ΟΗΕ, δηλώνοντας ότι υπερασπίζονται την παγκόσμια ειρήνη.
«Ας αναγνωρίσουμε ότι ένα σύστημα στο οποίο η βούληση περισσότερων από 190 χωρών υπόκειται στις διαθέσεις πέντε χωρών δεν είναι ούτε δίκαιο ούτε ικανό να οικοδομήσει πλήρη εμπιστοσύνη», δήλωσε την Τρίτη στη Γενική Συνέλευση ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. «Το Συμβούλιο Ασφαλείας πρέπει οπωσδήποτε να μεταρρυθμιστεί σύμφωνα με την αρχή ότι “ο κόσμος είναι μεγαλύτερος από πέντε”», είπε.
Οι εκκλήσεις για αναδιάρθρωση του ΟΗΕ δεν είναι φυσικά καινούργιες.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει σε ανάλυσή της η Wall Street Journal, το ζήτημα αποκτά νέα προσοχή φέτος, καθώς βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία για την επιλογή του διαδόχου του Αντόνιο Γκουτέρες στη θέση του γενικού γραμματέα του οργανισμού. Η πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα, Ρεμπέκα Γκρίνσπαν Μαγιούφις, έχει μέχρι στιγμής επικρατήσει σε δύο από τις τρεις μυστικές ψηφοφορίες, όμως το επίπεδο στήριξής της από τα μέλη της P5 παραμένει άγνωστο. Οποιοδήποτε από τα πέντε κράτη μπορεί να ασκήσει βέτο σε μια επιλογή που θα προκύψει από την ευρύτερη συμμετοχή των κρατών-μελών.
Ο Γκουτέρες, πρώην πρωθυπουργός της Πορτογαλίας, δηλώνει επανειλημμένα ότι η P5 περιορίζει σημαντικά τη δυνατότητα του ΟΗΕ να δράσει. Υποστηρίζει ότι η ομάδα στερείται νομιμοποίησης, καθώς δεν περιλαμβάνει καμία χώρα από τη Λατινική Αμερική ή την Αφρική.
Η έλλειψη ευρύτερης εκπροσώπησης δυσκολεύει επίσης τον ΟΗΕ να συγκεντρώσει χρήματα από μεγάλες οικονομίες, οι οποίες φοβούνται ότι η φωνή τους δεν ακούγεται. Μάλιστα, από τις χώρες της P5, μόνο το Ηνωμένο Βασίλειο κατέβαλε φέτος τις οικονομικές του υποχρεώσεις προς τον ΟΗΕ μέσα στον μήνα κατά τον οποίο έληγε η προθεσμία πληρωμής τους.
«Ισχυροί και αποτελεσματικοί θεσμοί που αντανακλούν τις πραγματικότητες και τη σταδιακά μεταβαλλόμενη σχετική βαρύτητα των χωρών και των οικονομιών στον σημερινό κόσμο —και όχι τις συσχετίσεις ισχύος πριν από 80 χρόνια», δήλωσε ο Γκουτέρες στη Γενική Συνέλευση την Τρίτη.
Οι χώρες της P5 τείνουν να αντιδρούν στις παγκόσμιες προκλήσεις ακολουθώντας ένα προβλέψιμο μοτίβο: από τη μία πλευρά η Κίνα και η Ρωσία και από την άλλη οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία.
Όμηροι της αδράνειας
Η συγκέντρωση της εξουσίας αποδυναμώνει την αξιοπιστία του ΟΗΕ, επειδή ο οργανισμός έχει αποτύχει να αντιμετωπίσει τον μεγαλύτερο αριθμό ένοπλων συγκρούσεων από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, δήλωσε ο πρόεδρος της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα. «Όλοι είμαστε όμηροι της αδράνειας του Συμβουλίου Ασφαλείας, το οποίο αποτυγχάνει να εκπληρώσει τον ρόλο του», είπε την Τρίτη.
Ο Βραζιλιάνος ηγέτης είχε αποκαλέσει πέρυσι τις χώρες της P5 «άρχοντες του πολέμου», μετά τους 12 ημέρες βομβαρδισμών στους οποίους προχώρησαν οι ΗΠΑ, μαζί με το Ισραήλ, εναντίον του Ιράν, με στόχο την εξάλειψη των δυνατοτήτων του στον τομέα των πυρηνικών όπλων.
Ενώ σχεδόν όλα τα μέλη του ΟΗΕ ζητούν μεταρρύθμιση του οργανισμού, οι χώρες της P5 δεν δείχνουν κανένα ενδιαφέρον να παραιτηθούν από την εξουσία τους.
Μόνο ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν προσέγγισε το ζήτημα της εξουσίας από μια διαφορετική οπτική στην ομιλία του την Τρίτη (22/9), επισημαίνοντας τους κινδύνους από τη συγκέντρωση του ελέγχου της τεχνητής νοημοσύνης.
«Υπάρχουν κάποιοι που θέλουν να μας κάνουν να πιστέψουμε ότι μόνο δύο δυνάμεις, οι ΗΠΑ και η Κίνα, θα είναι αυτές που θα λαμβάνουν τις αποφάσεις», είπε.
