Πιο αναλυτικά, η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στα γραφεία της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) στην Αθήνα και εστίασε στο μοντέλο της τουριστικής ανάπτυξης στην Ελλάδα παρουσιάζοντας σημαντικά δεδομένα από το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Μακριά από τη λογική της διαρκούς, άναρχης και χωρίς όρια μεγέθυνσης του τουριστικού προϊόντος και πέρα από αφηρημένες ιδέες και «αφορισμούς», οι Φωνές για το Αρχιπέλαγος συνεισέφεραν στο δημόσιο διάλογο δομημένες και υλοποιήσιμες προτάσεις για μια βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη στην Ελλάδα.
Την εισήγηση της εκδήλωσης πραγματοποίησε η Πρόεδρος των «Φωνών», Αναστασία Ψάλτη η οποία σχηματοποίησε και την ευρύτερη φιλοσοφία της πρωτοβουλίας.
Συγκεκριμένα, η λογική των «Φωνών» βασίζεται ουσιαστικά σε δύο κεντρικούς πυλώνες: τοπική ευημερία και συλλογική δέσμευση.
Κεντρική παραδοχή αποτελεί το γεγονός ότι οι άνθρωποι που ζουν στα νησιά γνωρίζουν τα όρια και τις αντοχές των υποδομών τους καλύτερα από κάθε εξωτερικό μελετητή.
Μέσω λοιπόν της συλλογικής διαβούλευσης το καθημερινό αυτό βίωμα μετατρέπεται σε τεκμηριωμένο επιστημονικό δεδομένο.
Όπως σημείωσε χαρακτηριστικά η κ. Ψάλτη «κανένα στρατηγικό πλάνο δεν έχει πιθανότητα επιτυχίας αν δε βασίζεται στη σύμφωνη γνώμη της τοπικής κοινωνίας».
Δίνοντας ένα περίγραμμα των δράσεων της ΑΜΚΕ η κ. Ψάλτη ανέφερε ότι οι «Φωνές» έχουν δημιουργήσει «ένα Αιγαίο που συζητά, έχοντας πραγματοποιήσει κύκλους συζητήσεων σε τουλάχιστον δέκα νησιά».
Στόχος της πρωτοβουλίας ήταν να καταγράψει τις ανάγκες των μόνιμων κατοίκων, που κρατούν τα νησιά ζωντανά και το χειμώνα. Τελικός στόχος των «η διαμόρφωση μιας τεκμηριωμένης φωνής που διεκδικεί με αξιώσεις τη βιωσιμότητα του αρχιπελάγους».
«Δεν κάνουμε στείρες παρουσιάσεις, αλλά ανταλλάσσουμε γόνιμα ανησυχίες, αλλά και προτάσεις που βασίζονται στη βιωματική καταγραφή γύρω από κεντρικά ζητήματα όπως η ενέργεια, το νερό, και η στέγαση, αναζητώντας ένα πραγματικό όραμα με βάση τη ρεαλιστική φέρουσα ικανότητα του κάθε τόπου μέσα από τη διαμόρφωση τοπικών σχεδίων δράσης», τόνισε.
Οι προκλήσεις
Μέσα από τις εν λόγω διαδικασίες οι προκλήσεις ομαδοποιήθηκαν σε τρεις μεγάλες κατηγορίες:
Α) πόροι: λειψυδρία και αδυναμία διαχείρισης των απορριμμάτων ιδιαίτερα κατά την περίοδο αιχμής
Β) εκτοπισμός των μόνιμων κατοίκων, αλλά και κρίσιμων δημόσιων λειτουργών εξαιτίας της ανεξέλεγκτης εξάπλωσης των βραχυχρόνιων μισθώσεων (Airbnb).
Γ) ταυτότητα: υπάρχει διάχυτος φόβος για την αλλοίωση του κυκλαδίτικου πολιτισμικού στοιχείου
Το μοντέλο ανάπτυξης
Η κ. Ψάλτη επεσήμανε ότι ως προς τη διαχείριση των παραπάνω προκλήσεων έρχονται αντιμέτωπες δύο λογικές.
Από τη μία, το μοντέλο ανάπτυξης από τα πάνω που αποτελεί ουσιαστικά την επιβολή επενδυτικών σχεδίων, με την τοπική κοινωνία να αντιμετωπίζεται ως «υπηρετικό προσωπικό», με τους πόρους να εξαντλούνται μέχρι το όριό τους και τη σχέση με την Ευρώπη να εξαντλείται στην απορρόφηση κονδυλίων.
Από την άλλη πλευρά, οι «Φωνές» μιλούν για μια ανάπτυξη μέσω διαβούλευσης που θα προτάσσει το σχεδιασμό βάσει της φέρουσας ικανότητας, βλέποντας τους κατοίκους ως ισότιμους διαμορφωτές με στόχο τελικά την αναζωογόνηση και την προστασία των διαθέσιμων πόρων.
Σε αυτή την κατεύθυνση, έχουν καταθέσει τις προτάσεις τους στην Ευρώπη ενώ συνεχίζουν να δουλεύουν πάνω στη διαμόρφωση μιας εθνικής πρότασης για τον τουρισμό.
«Δε σχεδιάζουμε για τα νησιά μας χωρίς τους ίδιους τους νησιώτες. Η διαβούλευση δεν είναι διαδικαστικό βήμα, αλλά η ουσία της επιβίωσής μας στο μέλλον», υπογράμμισε καταληκτικά η κ. Ψάλτη.
Η μελέτη
Τη «σκυτάλη» πήρε ο Γιάννης Σπιλάνης, Καθηγητής του Πανεπιστήμιου Αιγαίου και διευθυντής του Παρατηρητηρίου Βιώσιμου Τουρισμού, όπου μεταξύ άλλων επεσήμανε ότι εκείνο που πρέπει να εξεταστεί είναι οι στόχοι της βιώσιμής ανάπτυξης που συνίστανται στην οικονομική αποτελεσματικότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και την περιβαλλοντική διατήρηση - και όχι απλώς στην αύξηση του ΑΕΠ και στην οικονομική μεγέθυνση.
Σε αυτό το φόντο, ο κ. Σπιλάνης παρουσίασε τη μελέτη με τίτλο «Τουρισμός και Νησιά - Η τουριστική δραστηριότητα, τα αποτελέσματα και οι επιπτώσεις της στα ελληνικά νησιά - Προτάσεις για την επόμενη μέρα».
Ειδικότερα, η μελέτη βασίζεται σε ένα σύνθετο σύστημα οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών δεικτών, καθώς και στα αποτελέσματα των διαβουλεύσεων που πραγματοποιήθηκαν το προηγούμενο διάστημα σε νησιωτικές περιοχές της χώρας.
Ο κ. Σπιλάνης προκειμένου να δώσει έναν ορισμό της φέρουσας ικανότητας παρομοίασε ουσιαστικά τη βιωσιμότητα ενός νησιού με τον τρόπο λειτουργίας του ανθρώπινου οργανισμού. Δεν υπάρχει -όπως είπε- ένα σημείο που τα πράγματα «καταστρέφονται», ωστόσο ο συνδυασμός των παθογενειών μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα.
Με βάση λοιπόν τις εξωτερικές επιδράσεις που δέχεται ο κάθε τόπος και τις ιδιαιτερότητές του, εξετάστηκε πολυπρισματικά πώς λειτουργεί το εκάστοτε νησί ως σύστημα.
Τα δεδομένα
Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν κατέδειξαν ότι τα ελληνικά νησιά βρίσκονται πλέον μπροστά σε κρίσιμες επιλογές.
O τουρισμός παραμένει η βασική οικονομική δραστηριότητα για πολλές νησιωτικές περιοχές. Από την άλλη όμως, οι πιέσεις που δημιουργούνται σε φυσικούς πόρους, υποδομές, κατοικία και κοινωνική συνοχή γίνονται ολοένα και πιο έντονες.
Οι απόψεις των πολιτών
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσαν τα αποτελέσματα των διαβουλεύσεων με τους πολίτες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, η συνολική αξιολόγηση της βιωσιμότητας των νησιών από τους κατοίκους φτάνει μόλις στο 5,05 με άριστα το 10, ενώ σε ορισμένους ώριμους τουριστικούς προορισμούς οι επιδόσεις είναι ακόμη χαμηλότερες.
Παράλληλα, σημαντικό ποσοστό των πολιτών θεωρεί ότι αρκετά νησιά έχουν ήδη υπερβεί τη φέρουσα ικανότητά τους και εμφανίζουν φαινόμενα υπερτουρισμού.
Όπως προκύπτει από τα παραπάνω, αναφορικά με την ελκυστικότητα των νησιών ως τόπων διαμονής κεντρικά προβλήματα αποτελούν οι ελλείψεις σε υπηρεσίες υγείας, η δυσκολία στις μεταφορές, αλλά και οι συνθήκες ζωής τους τουριστικούς μήνες λόγω θορύβου και συνωστισμού.
Τα προβλήματα υδροδότησης και ποιότητας νερού, αλλά και η διαρκώς αυξανόμενη επιβάρυνση του κόστους ζωής αναδεικνύονται σε εξίσου σημαντικά προβλήματα για τους νησιώτες.
Τα στοιχεία κατέδειξαν επίσης ότι οι πιέσεις από τη συσσώρευση κλινών, την εντατικοποίηση της δόμησης και τη συνεχή αύξηση των τουριστικών ροών δεν περιορίζονται πλέον στο περιβάλλον, αλλά επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα των κατοίκων.
Τουριστική «ένταση»
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης τα παρακάτω στοιχεία:
Όσον αφορά τις κλίνες ανά κάτοικο: στην κορυφή βρίσκεται η Σέριφος με 7 κλίνες ανά κάτοικο. Όπως επισημάνθηκε, όλα τα νησιά έχουν ξεπεράσει στα τοπικά χωροταξικά το όριο των δύο κλινών ανά κάτοικο που έχει ορίσει το ΥΠΕΝ.
Επιπλέον, σχετικά με τις κλίνες ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο που φανερώνει την «πίεση» που δέχεται η εκάστοτε περιοχή, η Σαντορίνη έχει ξεπεράσει τους 1200 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο - γεγονός που την καθιστά πιο πυκνοκατοικημένη και από την Αττική. «Δεύτερη» έρχεται η Σαλαμίνα και τρίτη η Μύκονος.
Αναφορικά τώρα με την πληρότητα των ξενοδοχείων ανά νησί - όσο λειτουργούν οι κλίνες - τα Ιόνια νησιά βρίσκονται κατά κύριο λόγο στην κορυφή με πάνω από 65%.
Η οικονομία
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα της μελέτης συνδέεται με το τζίρο των επιχειρήσεων καταλύματος και εστίασης.
Όπως προκύπτει λοιπόν, το 70% του συνολικού τζίρου δημιουργείται το 3ο τρίμηνο κάθε έτους μαρτυρώντας τόπους που ουσιαστικά «υπερλειτουργούν» το καλοκαίρι και παραμένουν «νεκροί» το χειμώνα.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερα ανησυχητικά είναι και τα στοιχεία για τη δημογραφία των νησιών, με δεδομένο ότι το επίμαχο ζήτημα είναι αποφασιστικής σημασίας για το σύνολο της χώρας. Όπως φαίνεται και παρακάτω, τα περισσότερα νησιά είναι στο «κόκκινο», με περισσότερους θανάτους και λιγότερες γεννήσεις.
Η μελέτη ανέδειξε επίσης τον βαθμό εξάρτησης της νησιωτικής οικονομίας από τον τουρισμό. Σύμφωνα με τα στοιχεία, στα νησιά των Κυκλάδων, ο κλάδος καταλυμάτων και εστίασης αντιστοιχεί πλέον στο 27,3% της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας, όταν ο αντίστοιχος εθνικός μέσος όρος βρίσκεται μόλις στο 6,4%. Στο σύνολο του Νοτίου Αιγαίου το ποσοστό φτάνει το 29,1%, αναδεικνύοντας τη μεγάλη εξάρτηση της νησιωτικής οικονομίας από τον τουρισμό.
Στην εκδήλωση παρουσιάστηκαν ακόμη στοιχεία που καταγράφουν τη μεταβολή της χρήσης γης, τη συνεχή επέκταση της δόμησης και τις επιπτώσεις που προκαλεί η τουριστική μεγέθυνση σε περιοχές που ήδη εμφανίζουν σημάδια κορεσμού.
Σημεία από τη συζήτηση
Την παρουσίαση των δεδομένων ακολούθησε συζήτηση με τους/τις παρευρισκόμενους/ες από την οποία προέκυψαν ορισμένα ενδιαφέροντα σημεία.
Ιστορικά, είναι γεγονός ότι τα νησιά τις δεκαετίες του 1950-1960 ήταν φτωχοί τόποι, από τους οποίους οι άνθρωποι έφευγαν επειδή δεν μπορούσαν να ζήσουν. Είναι σαφές λοιπόν ότι ο τουρισμός έφερε οικονομική απόδοση στα νησιά, κάτι που ώθησε τους κατοίκους να αξιοποιήσουν τη συγκεκριμένη τάση.
Η μείωση όμως του αρνητικού τουριστικού αποτυπώματος (εξοικονόμηση ενέργειας, περιορισμός πλαστικών μίας χρήσης) αποτελεί κρίσιμο παράγοντα τόσο για τις τοπικές κοινωνίες, όσο και τις επιχειρήσεις.
Το ζήτημα -όπως επισημάνθηκε- είναι η διαχείριση της πολιτείας ως προς τα όρια που πρέπει να θέσει και το μοντέλο που καλείται να υιοθετήσει.
Σε αυτή την κατεύθυνση, οι «Φωνές» προτείνουν τη δημιουργία Κέντρων Διήγησης της Τοπικής Ιστορίας, καθώς με αυτό τον τρόπο μπορούν να αναδειχθούν όλα εκείνα τα ιδιαίτερα στοιχεία που έχουν να κάνουν με την ταυτότητα του κάθε τόπου, η διατήρηση της οποίας αποτελεί αποφασιστικό ζήτημα.
Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουν είναι ότι με το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον τουρισμό ρυθμίζονται κάποιοι κανόνες δόμησης για τα ξενοδοχεία. Οποιαδήποτε όμως εναλλακτική πρόταση δεν εξασφαλίζεται ουσιαστικά στην πράξη.
Όσον αφορά τις επενδύσεις, το πρόβλημα εδράζεται κυρίως στην «έλλειψη ορθής επικοινωνίας της ταυτότητας του τόπου».
Σύμφωνα με την κα. Ψάλτη, «όταν μιλάμε για μεγάλες στρατηγικές επενδύσεις και για μεγάλες επιχειρηματικές δραστηριότητες συζητάμε ουσιαστικά για διαδικασίες οι οποίες δε συνδέονται με τον τόπο. Είναι κατά κύριο λόγο εκτός κλίμακας και ταυτότητας του τόπου».
Εν κατακλείδι, οι «Φωνές για το Αρχιπέλαγος» επανέλαβαν τη δέσμευσή τους να συνεχίσουν τις διαβουλεύσεις, να διευρύνουν τη συμμετοχή των πολιτών και να συμβάλουν στη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης πρότασης για τα νησιά.
«Τα νησιά δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως τουριστικά προϊόντα. Είναι ζωντανοί τόποι με ανθρώπους, κοινωνίες, ταυτότητα, ιστορία, πολιτισμό και περιβάλλον. Και το μέλλον τους δεν μπορεί να σχεδιαστεί χωρίς τη δική τους φωνή».
