Ας αφήσουμε για την ώρα το γεγονός ότι στις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες η αξιωματική αντιπολίτευση δεν αυτοανακηρύσσεται, αλλά αναδεικνύεται από την κάλπη και τους συσχετισμούς που διαμορφώνονται στη συνέχεια στη Βουλή, από την οποία ο πρόεδρος της ΕΛΑΣ απουσιάζει. Ας σταθούμε στα πεπραγμένα του Αλέξη Τσίπρα όταν κατείχε θεσμικά τη θέση του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Αρχικά, να σημειώσουμε ότι ο εκάστοτε αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης συνιστά τον τέταρτο ισχυρότερο πολιτειακό παράγοντα της χώρας. Και μπορεί στα φώτα της δημοσιότητας η εξουσία να ταυτίζεται με κυβερνητικές θέσεις, ωστόσο πρέπει να λαμβάνεται πάντα υπόψη πως και η θέση της αντιπολίτευσης συνιστά θέση ευθύνης, ακόμη και εξουσίας. Ο εκάστοτε επικεφαλής της έχει τη μοναδική δυνατότητα να αναλαμβάνει το «σφυροκόπημα» και την «αποδόμηση» του κυβερνητικού έργου, να παρουσιάζεται ως εν δυνάμει πρωθυπουργός και, το σημαντικότερο, να ρυθμίζει την ατζέντα του δημόσιου διαλόγου.
Καιροσκοπικοί τακτικισμοί
Ο Αλέξης Τσίπρας είχε λοιπόν τη δυνατότητα να ρυθμίσει την ατζέντα του δημόσιου διαλόγου δύο φορές. Την περίοδο 2012-2015, όταν γιγάντωσε μόνος του ουσιαστικά τον ΣΥΡΙΖΑ από ένα περιθωριακό κόμμα του 3%-4% σε ποσοστά στη ζώνη του 30%, καθώς και την τετραετία 2019-2023, αφού έχασε μεν τις εκλογές από τον Κυριάκο Μητσοτάκη, αλλά με ένα εξαιρετικά σημαντικό ποσοστό, επίσης με ποσοστό άνω του 30%.
Όταν ανέλαβε καθήκοντα αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης, είχε δυόμισι χρόνια «διορία» να καταστρώσει ένα σχέδιο «τζαρτζαρίσματος» με την Τρόικα, ώστε να διορθώσει τα πράγματι προβληματικά μνημόνια. Και παρόλο που είχαν συσταθεί κάποιες ομάδες εργασίας στον ΣΥΡΙΖΑ που επεξεργάζονταν τέτοια σχέδια, όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση φάνηκε στην πράξη ότι η προετοιμασία ήταν ελλιπής και ότι υπήρχαν αρκετές ψευδαισθήσεις.
Ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ο Τσίπρας ενίσχυσε τον ευρωσκεπτικισμό, άφησε τους δραχμιστές που τότε βρίσκονταν ακόμη στον ΣΥΡΙΖΑ να κυριαρχούν στον δημόσιο διάλογο, όρισε μάλιστα κοινοβουλευτικό εκπρόσωπο τον Παναγιώτη Λαφαζάνη και παρουσίασε, σε μια κρίσιμη καμπή το 2014, ένα πρόγραμμα ανέφικτων και μη κοστολογημένων παροχών στη Θεσσαλονίκη, το οποίο καλλιέργησε υπερβολικές προσδοκίες.
Δεν λέμε ότι σημεία της κριτικής του προς τις κυβερνήσεις και τα μνημόνια δεν ήταν, βάσιμα. Όφειλε, όμως, να είχε ασχοληθεί περισσότερο με την ευρωπαϊκή πραγματικότητα και να καταστρώσει ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο για την οικονομική και δημοσιονομική βιωσιμότητα της χώρας. Αν το είχε κάνει αυτό, το πρώτο εξάμηνο του 2015 θα είχε εξελιχθεί διαφορετικά και με μικρότερη προσωπική ζημιά για τον ίδιο.
Επιπλέον, ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης την περίοδο 2012-2014 καλλιέργησε περισσότερο ένα κλίμα επιστροφής στο σημείο όπου βρισκόμασταν το 2009, αποφεύγοντας, πέρα από γενικόλογα και αόριστα συνθήματα, να αγγίξει τον πυρήνα των δομικών προβλημάτων που οδήγησαν στη χρεοκοπία της χώρας.
Είναι δε χαρακτηριστικό ότι στην υποενότητα του βιβλίου του «Ιθάκη», της οποίας μάλιστα ο τίτλος είναι «Αντιπολίτευση», δεν κάνει σχεδόν καμία αναφορά στο αντιπολιτευτικό του έργο εκείνης της περιόδου. Αναφέρεται κατά βάση περιγραφικά στην εκλογική μάχη του Ιουνίου του 2012, στις αυτοδιοικητικές εκλογές και τις ευρωεκλογές του 2014, στην πρωτοβουλία του να ενοποιηθούν οι συνιστώσες του ΣΥΡΙΖΑ σε έναν ενιαίο φορέα ώστε να εξασφαλίσει το μπόνους εδρών, καθώς και σε «μεταγραφές» στελεχών που θα μπορούσαν να στηρίξουν το κυβερνητικό του έργο. Στην ουσία, περιγράφει τη διαδικασία μέσω της οποίας ο ΣΥΡΙΖΑ έφτασε στην εξουσία, όχι όμως και το πώς σκόπευε να κυβερνήσει. Η έλλειψη επεξεργασίας μιας σαφούς κυβερνητικής κατεύθυνσης επιβεβαιώνεται από τον ίδιο τον Τσίπρα – ενδεχομένως άθελά του – στη συνέχεια της «Ιθάκης». Χαρακτηριστικό είναι το σημείο όπου αναφέρεται στην έκπληξή του, όταν ο Μάριο Ντράγκι του ανακοίνωσε, μόλις μία εβδομάδα μετά την ορκωμοσία του ως πρωθυπουργού, ότι η ΕΚΤ θα αφαιρούσε το waiver από τα ελληνικά ομόλογα.
Αντιπολίτευση άναρθρων κραυγών στο… Twitter
Από την άλλη, την περίοδο 2019-2023, ο Τσίπρας είχε τη μεγάλη ευκαιρία να μεταμορφώσει τον ΣΥΡΙΖΑ σε ένα ώριμο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα. Το υψηλό ποσοστό του στις εκλογές του 2019 τού έδινε ξεκάθαρα την πρωτοκαθεδρία στον χώρο της κεντροαριστεράς.
Η περίοδος αυτή επισκιάστηκε από τις συνέπειες της πανδημίας και των γεωπολιτικών αναταράξεων. Αντί, ωστόσο, να εστιάσει στην ανάγκη ενίσχυσης του συστήματος υγείας, να αναδείξει πιο στοχευμένα ζητήματα όπως η διαχείριση του Ταμείου Ανάκαμψης ή θεσμικές παρεκκλίσεις, όπως οι υποκλοπές και η υπόθεση της λίστας Πέτσα, αναλώθηκε σε μια αντιπολίτευση μέσω άναρθρων κραυγών Twitter, ενώ δίστασε να αποστασιοποιηθεί από στελέχη του που εξέθεταν το κόμμα.
Εξάλλου, αυτοκριτική για την αντιπολιτευτική τακτική εκείνης της περιόδου έχουν εκφράσει στελέχη που ενδέχεται να συμπορευτούν με τον Τσίπρα στην ΕΛΑΣ, όπως ο Αλέξης Χαρίτσης, ενώ ο Ευκλείδης Τσακαλώτος ομολόγησε προ μηνών σε τηλεοπτική του παρουσία, σε μια στιγμή «υπερβολικής» ειλικρίνειας, ότι το προεκλογικό πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ το 2023 δεν ήταν κοστολογημένο, στη λογική ότι στην αντιπολίτευση επιτρέπονται οι υπερβολές.
Αυτή τη φορά, ωστόσο, ο λαός δεν τον έφερε στην εξουσία. Αντιθέτως, ο ΣΥΡΙΖΑ έχασε το ένα τρίτο της εκλογικής του βάσης, ενώ βρισκόταν στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Η ήττα αυτή ανέδειξε την αδυναμία του κόμματος – και ενδεχομένως του ίδιου του Τσίπρα – να διαμορφώσει ένα νέο μεταμνημονιακό αφήγημα για τον προοδευτικό χώρο, με μακροπρόθεσμη στόχευση και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από εκείνο του 2015.
Οι επιδόσεις του Τσίπρα στην αντιπολίτευση δείχνουν πως όταν αυτή ασκείται πρόχειρα, με κραυγές και με ανούσια συνθήματα εντυπωσιασμού, ο λογαριασμός έρχεται με τον έναν ή τον άλλον τρόπο στο τέλος. Δεν είναι εξάλλου λίγοι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι άσκησε καλύτερα τα καθήκοντά του ως πρωθυπουργός (μετά το δημοψήφισμα) πάρα ως αντιπολίτευση.
Το σημερινό στοίχημα για τον ηγέτη της ΕΛΑΣ είναι η εξωκοινοβουλευτική αντιπολίτευση, που επιχειρεί να ασκήσει, να είναι στοχευμένη και να εστιάζει στην ουσία των ζητημάτων που ταλανίζουν τους πολίτες και τη χώρα. Διαφορετικά, το νέο πολιτικό εγχείρημά του ενδέχεται να μείνει στην ιστορία ως ένα ακόμη πυροτέχνημα της στιγμής.
