Καθώς ο πόλεμος παρατείνεται, η αρχική ορμή έχει εξασθενήσει. Η επιστράτευση συνεχίζεται, αλλά όλο και περισσότεροι στρατεύσιμοι εντάσσονται «με το ζόρι». Το φαινόμενο αυτό δεν είναι μοναδικό – η λιποταξία εμφανίζεται σε όλους τους στρατούς. Σύμφωνα με την NATO Defence College, όπως ανέφερε η επικεφαλής του ιδρύματος Φλορένς Γκαουμπ σε εκπομπή του ZDF, τα ποσοστά λιποταξίας σε δυτικούς στρατούς υπολογίζονται γύρω στο 5%.
Ωστόσο, στην ουκρανική περίπτωση, η κλίμακα και οι συνθήκες δίνουν στο φαινόμενο διαφορετική βαρύτητα.
Ένα από τα βασικά προβλήματα είναι οι μεγάλες ανισότητες μεταξύ των μονάδων. Ορισμένα τάγματα διαθέτουν καλύτερη οργάνωση, εξοπλισμό και συνθήκες διαβίωσης, ενώ άλλα αντιμετωπίζουν σοβαρές ελλείψεις.
Σε αρκετές περιπτώσεις, η χρηματοδότηση δεν προέρχεται επαρκώς από το κράτος, αλλά συμπληρώνεται από ιδιώτες δωρητές. Αυτό δημιουργεί ένα «σύστημα δύο ταχυτήτων» στο εσωτερικό του στρατού, όπου η καθημερινότητα ενός στρατιώτη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη μονάδα στην οποία υπηρετεί.
Επιπλέον, στρατεύσιμοι καταγγέλλουν συμπεριφορές ανώτερων αξιωματικών που θυμίζουν σοβιετικά πρότυπα διοίκησης, με αυταρχισμό και κακή μεταχείριση. Παράλληλα, διεθνή ρεπορτάζ αναδεικνύουν φαινόμενα διαφθοράς: πληρωμές για αποφυγή στράτευσης ή για τοποθέτηση σε «προτιμητέες» μονάδες. Ιδιαίτερα περιζήτητες είναι οι μονάδες χειριστών drones, όπου οι συνθήκες θεωρούνται πιο ασφαλείς σε σχέση με την πρώτη γραμμή.
Η πρώτη γραμμή: εξάντληση και φθορά
Για όσους βρίσκονται στα χαρακώματα, η πραγματικότητα είναι σκληρή. Οι συνθήκες χαρακτηρίζονται από συνεχή πίεση, ελλείψεις και σωματική εξάντληση. Εικόνες στρατιωτών εμφανώς καταβεβλημένων έχουν κυκλοφορήσει ευρέως στο διαδίκτυο. Μάλιστα, σε ρεπορτάζ της ARD και της εκπομπής Weltspiegel, αξιωματικός παραδέχθηκε ότι αποφεύγει να αναπτύσσει σχέσεις με νεοσύλλεκτους, καθώς θεωρεί ότι πολλοί δεν θα επιβιώσουν για μεγάλο διάστημα στο μέτωπο.
Η ουκρανική ηγεσία επιχειρεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα ακόμη και με εκστρατείες ενημέρωσης και διαφημιστικά σποτ, καλώντας τους λιποτάκτες να επιστρέψουν. Ωστόσο, μέχρι στιγμής τα αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα.
Ένα πρόβλημα και για τις δύο πλευρές
Αν και η προσοχή στρέφεται κυρίως στην Ουκρανία, φαινόμενα λιποταξίας καταγράφονται και στη Ρωσία. Η κόπωση από τον πόλεμο είναι εμφανής και στις δύο πλευρές.
Η βασική διαφορά είναι δημογραφική: η Ρωσία διαθέτει μεγαλύτερο πληθυσμιακό απόθεμα για να αναπληρώνει απώλειες – τόσο από λιποταξίες όσο και από τις βαριές απώλειες στο πεδίο.
Παρά τη δυσαρέσκεια στο εσωτερικό, δεν διαφαίνονται άμεσα προϋποθέσεις για μια σταθερή ειρηνευτική συμφωνία μεταξύ Μόσχας και Κιέβου. Όμως το ζήτημα της επιστράτευσης, της λειτουργίας του στρατού και της διαφθοράς αναμένεται να αποτελέσει μείζον πολιτικό θέμα για τον πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι μετά το τέλος των εχθροπραξιών. Ο Ουκρανός πρόεδρος είχε δεχτεί στο παρελθόν πιέσεις να ρίξει την ηλικία στράτευσης από τα 25 πιο χαμηλά ώστε να καλύψει το κενό που υπάρχει αυτή τη στιγμή στο μέτωπο, με το σκεπτικό ότι χρειάζεται να προστατευτεί η γενιά που θα «τρέξει» το μέλλον της αμυνόμενης χώρας, μετά τοτέλος του πολέμου.
Σημειώνεται ακόμη ότι σύμφωνα με εκτιμήσεις του think tank ISS αυτή τη στιγμή υπάρχουν περίπου 650.000 ενεργοί στρατιώτες στον ουκρανικό στρατό.
Η λιποταξία δεν είναι απλώς ένα στρατιωτικό πρόβλημα. Είναι ένας δείκτης της αντοχής μιας κοινωνίας σε πόλεμο – και στην περίπτωση της Ουκρανίας, ίσως ένα από τα πιο κρίσιμα τεστ για το μέλλον της.
