Ο πρόεδρος των ΗΠΑ δεν κάνει ιδιαίτερη προσπάθεια να κρύψει τον θαυμασμό του για τον Τούρκο ηγέτη Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Κατά τη διάρκεια πρόσφατης συνάντησης στο Οβάλ Γραφείο με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, δήλωσε ότι ίσως να μην είχε καν σχεδιάσει να παραστεί στην ετήσια σύνοδο κορυφής της Συμμαχίας την επόμενη εβδομάδα, αν αυτή δεν πραγματοποιούνταν στην Τουρκία.
«Ο Ερντογάν είναι ένας ισχυρός άνδρας. Ό,τι του ζήτησα ποτέ, το έκανε», είπε ο Τραμπ.
Αυτή η στενή προσωπική σχέση συμβάλλει επίσης στον περιορισμό της κριτικής από την Ουάσιγκτον και τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες για τον τρόπο με τον οποίο ο Ερντογάν αντιμετωπίζει τους πολιτικούς του αντιπάλους, ενώ παράλληλα εδραιώνει τον κεντρικό ρόλο της Τουρκίας ως διαμεσολαβητή σε συγκρούσεις από την Ουκρανία έως το Ιράν και τη Γάζα και ενισχύει τις φιλοδοξίες της να εξελιχθεί σε σημαντική περιφερειακή δύναμη.
«Το αποτέλεσμα δεν είναι ποτέ οριστικά προδιαγεγραμμένο όταν πρόκειται για ανταγωνιστικά αυταρχικά καθεστώτα. Πρέπει να εκφράζονται ανησυχίες», δήλωσε ο Ντέιβιντ Σάτερφιλντ, ο οποίος υπηρέτησε ως πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Τραμπ. «Το να αποφεύγουμε να θέτουμε αυτά τα ζητήματα βελτιώνει την ικανότητά μας να συνεργαστούμε με την Τουρκία στα κρίσιμα στρατηγικά και τακτικά θέματα που έχουμε μπροστά μας; Η εκτίμησή μου είναι όχι, ούτε στο ελάχιστο.»
Ο Ερντογάν επιδιώκει εδώ και χρόνια να συνδυάσει τη συμμετοχή της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ —όπου διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό της Συμμαχίας— με τις μακροχρόνιες σχέσεις της χώρας με τη Ρωσία και το Ιράν. Ωστόσο, κατά καιρούς η προσπάθειά του αυτή δυσκολεύτηκε εξαιτίας της αυταρχικής προσέγγισής του στη διατήρηση της εξουσίας. Συντηρητικός ισλαμιστής και πρώην πολιτικός κρατούμενος, ο Ερντογάν αναμόρφωσε το πολιτικό σύστημα της Τουρκίας συγκεντρώνοντας περισσότερες εξουσίες στην προεδρία, αλλά εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ευρεία αντιπολίτευση για τη διαχείριση της παραπαίουσας οικονομίας και τη συρρίκνωση των πολιτικών ελευθεριών.
Τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ έχουν συχνά εκφράσει έντονη δυσαρέσκεια για αυτή την κατάσταση. Και οι Ηνωμένες Πολιτείες δυσκολεύτηκαν με τη μέχρι πρότινος στενή σχέση του Ερντογάν με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν.
Ωστόσο, ο Τραμπ, ο οποίος είχε συγκρουστεί με την Τουρκία κατά την πρώτη θητεία του εξαιτίας της κράτησης ενός Αμερικανού ευαγγελικού πάστορα, τα τελευταία χρόνια έχει στραφεί στον Ερντογάν ως σημαντικό διπλωματικό διαμεσολαβητή στη Μέση Ανατολή. Επανέλαβε μάλιστα τον έπαινό του προς τον Τούρκο πρόεδρο ακόμη και μετά τη νομική καταστολή που εξαπέλυσαν οι τουρκικές αρχές πέρυσι, η οποία περιλάμβανε και τη σύλληψη του βασικού πολιτικού αντιπάλου του.
Παράλληλα, η κριτική του Τραμπ προς τους Ευρωπαίους συμμάχους και οι απειλές του να αποσύρει τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ έχουν ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση του Ερντογάν εντός της Συμμαχίας, όπως και η αυξανόμενη ισχύς της Τουρκίας ως προμηθευτή στρατιωτικού εξοπλισμού προς άλλα μέλη του ΝΑΤΟ.
Τα τουρκικής κατασκευής μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) απέκτησαν διεθνή φήμη όταν η Ουκρανία τα χρησιμοποίησε το 2022 για να καταστρέψει φάλαγγες ρωσικών στρατιωτικών οχημάτων. Η εταιρεία Baykar, που τα κατασκευάζει, εξάγει πλέον τα αεροσκάφη της σε περισσότερες από 33 χώρες και πέρυσι δημιούργησε κοινοπραξία με μεγάλη ιταλική αεροδιαστημική εταιρεία. Παράλληλα, μια άλλη τουρκική εταιρεία σχεδίασε και εγκατέστησε εξοπλισμό σε εργοστάσιο στο Τέξας, το οποίο σήμερα συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους προμηθευτές του Πενταγώνου σε πυρομαχικά πυροβολικού, τα οποία παρουσιάζουν παγκόσμια έλλειψη.
«Αυτό έχει πολιτικό αντίκτυπο για τον Ερντογάν. Θέλει η τεχνολογική επιτυχία της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας να μεταφραστεί σε πολιτική επιτυχία για τον ίδιο», δήλωσε ο Μαρκ Πιερίνι, πρώην πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Τουρκία και σήμερα ανώτερος συνεργάτης του Carnegie Europe.
Πρόσωπο που γνωρίζει τον τρόπο σκέψης της τουρκικής κυβέρνησης ανέφερε ότι η επιτυχία της χώρας στην αμυντική βιομηχανία δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε πολιτικά οφέλη, επισημαίνοντας τις αμερικανικές κυρώσεις που εξακολουθούν να ισχύουν κατά της τουρκικής υπηρεσίας αμυντικής βιομηχανίας, καθώς και τη μακροχρόνια στασιμότητα της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
«Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσει κανείς για ανταλλάγματα εδώ», είπε. «Δεν πιστεύω ότι η Δύση κάνει τα στραβά μάτια σε όσα συμβαίνουν στην Τουρκία ως αντάλλαγμα για τα κοινά συμφέροντα.»
Η συμμαχία Τραμπ-Ερντογάν
Για τον Τραμπ, ο Ερντογάν έχει εξελιχθεί και σε σημαντικό διπλωματικό εταίρο. Ο ίδιος ο Ερντογάν, μαζί με άλλους Τούρκους αξιωματούχους, όπως ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν και ο επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών Ιμπραήμ Καλίν, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διαμεσολάβηση για την περσινή εκεχειρία μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς και συνέβαλαν στις προσπάθειες αποκλιμάκωσης της σύγκρουσης με το Ιράν, αξιοποιώντας τις σχέσεις της Τουρκίας και με τις δύο πλευρές. Η επιλογή του Τραμπ να συνεργαστεί στενά με τον Ερντογάν αποτελεί αλλαγή σε σχέση με την περίοδο της προεδρίας Μπάιντεν, όταν ο τελευταίος κρατούσε τον Τούρκο πρόεδρο σε μεγαλύτερη απόσταση.
«Ο πρόεδρος Τραμπ διατηρεί εξαιρετική σχέση με τον πρόεδρο Ερντογάν της Τουρκίας, ο οποίος υπήρξε ένας εξαιρετικά σημαντικός εταίρος στην περιοχή», δήλωσε η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Άννα Κέλι.
Ο Τραμπ και η κυβέρνησή του επιχείρησαν επίσης να διευκολύνουν τον Ερντογάν προωθώντας πωλήσεις όπλων στις οποίες αντιτίθενται κορυφαίοι Αμερικανοί βουλευτές. Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς δήλωσε τον Ιούνιο ότι Αμερικανοί αξιωματούχοι εξετάζουν τρόπους ώστε να πωληθούν στην Τουρκία τα προηγμένα μαχητικά αεροσκάφη F-35, αρκετά χρόνια αφότου η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ είχε αποκλείσει την Τουρκία από το σχετικό πρόγραμμα λόγω της αγοράς ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος. Εκείνη η αγορά είχε προκαλέσει σοβαρή κρίση στις σχέσεις της Τουρκίας με το ΝΑΤΟ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Τα τελευταία χρόνια η Τουρκία έχει αναδειχθεί σε σημαντικό εταίρο στην αντίσταση απέναντι στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, παρά τους οικονομικούς δεσμούς της με τη Μόσχα. Εκτός από τα drones, έχει κατασκευάσει και πολεμικά πλοία που ενίσχυσαν τον στόλο της Ουκρανίας στη Μαύρη Θάλασσα. Παράλληλα, φιλοξένησε πολλούς γύρους ειρηνευτικών συνομιλιών μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας και υποδέχθηκε τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο οποίος έχει επαινέσει τις διπλωματικές προσπάθειες του Ερντογάν.
Οι αναλυτές εκτιμούν ότι η επερχόμενη σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ θα αναδείξει την Τουρκία ως έναν σχετικά σταθερό και προβλέψιμο εταίρο για τους δυτικούς συμμάχους στην αντιμετώπιση απειλών όπως η Ρωσία, το Ιράν, αλλά και οι ίδιες οι προσπάθειες του Τραμπ να υπονομεύσει τη Συμμαχία.
«Ο Ερντογάν διαδραματίζει έναν ρόλο στον περιορισμό της οργής του Τραμπ», δήλωσε ο Σινάν Ουλγκέν, πρώην Τούρκος διπλωμάτης και διευθυντής του ινστιτούτου Edam στην Κωνσταντινούπολη. «Η παρουσία του Ερντογάν αποτρέπει, κατά την άποψή μου, το ενδεχόμενο η στάση του Αμερικανού προέδρου να γίνει υπερβολικά τοξική.»
Η σύνοδος πραγματοποιείται επίσης σε μια κρίσιμη περίοδο για τον Ερντογάν, ο οποίος βρίσκεται στην εξουσία για περισσότερες από δύο δεκαετίες, αρχικά ως πρωθυπουργός και στη συνέχεια ως πρόεδρος.
Μετά τις έντονα αμφισβητούμενες προεδρικές εκλογές του 2023, οι τουρκικές αρχές εξαπέλυσαν εκτεταμένη νομική επίθεση κατά του μεγαλύτερου κόμματος της αντιπολίτευσης, φυλακίζοντας εκατοντάδες ανθρώπους, μεταξύ των οποίων και τον δημοφιλή δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, ο οποίος θεωρείται πιθανός υποψήφιος για την προεδρία και αξιόπιστος αντίπαλος του Ερντογάν. Οι τουρκικές αρχές υποστηρίζουν ότι δικάζεται για υποθέσεις διαφθοράς, κάτι που ο ίδιος αρνείται.
«Όλα αυτά γίνονται με μια αυθάδεια που δεν νομίζω ότι θα ήταν δυνατή πριν από τέσσερα χρόνια», δήλωσε ο Σάτερφιλντ. «Πρόκειται για μια σκόπιμη αποκεφάλιση κάθε πολιτικής πρόκλησης.»
Οι τουρκικές αρχές απαγόρευσαν επίσης τις δημόσιες διαδηλώσεις στην Άγκυρα κατά τη διάρκεια της συνόδου του ΝΑΤΟ. Σε νυχτερινές επιχειρήσεις τον Ιούνιο, η αστυνομία συνέλαβε ακτιβιστές, δικηγόρους, έναν πανεπιστημιακό και έναν ακτιβιστή υπέρ των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας με κατηγορίες περί τρομοκρατίας, σύμφωνα με τη Human Rights Watch.
Πριν ο Τραμπ επιστρέψει στην προεδρία, όλα αυτά πιθανότατα θα προκαλούσαν έντονες διαμαρτυρίες από τους Ευρωπαίους συμμάχους της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ, αν όχι και από τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σήμερα, ελάχιστοι, αν όχι κανείς, επικρίνουν δημόσια τον Ερντογάν, σημειώνει με νόημα η Wall Street Journal στην κατακλείδα της ανάλυσής της.
