Υπό το πρίσμα της σημερινής πολιτικής συγκυρίας στη Γερμανία, δημιουργούνται εύλογα ερωτήματα για τη βιωσιμότητα αυτού του μοντέλου. Η AfD έχει κερδίσει μέχρι στιγμής τρεις εκλογικές μάχες σε κρατίδια. Πρόκειται για τη Θουριγγία το 2024, ενώ πρόσφατα, τον Σεπτέμβριο, στις επιτυχίες της προστέθηκαν η «άλωση» της Σαξονίας-Άνχαλτ και η νίκη στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία. Και τα τρία κρατίδια αποτελούν τμήματα της πρώην Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας (DDR).
Στη Θουριγγία και στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία η AfD δεν συγκροτεί κυβέρνηση, καθώς υπάρχει πλειοψηφία εναντίον της. Στη Σαξονία-Άνχαλτ, ωστόσο, η διαδικασία σχηματισμού κυβέρνησης βρίσκεται σε εξέλιξη, με την AfD να διαθέτει 39 από τις 83 έδρες του τοπικού κοινοβουλίου. Εφόσον καταφέρει να εξασφαλίσει κυβερνητικούς συμμάχους, θα πρόκειται για την πρώτη φορά που η AfD θα συμμετάσχει εκτός απροόπτου σε κυβέρνηση κρατιδίου ως ισχυρότερη δύναμη.
Ως εκ τούτου, δημιουργείται η εντύπωση πως κάτι έχει «στραβώσει» στην πρώην Ανατολική Γερμανία (και όχι μόνο) 36 χρόνια μετά την Επανένωση. Το αίτιο είναι πολυπαραγοντικό. Ο κοινωνιολόγος Στέφεν Μάου αποδίδει στο βιβλίο του «Άνισα Ενωμένοι» τη σημερινή απόσταση μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Γερμανίας στις διαφορετικές εμπειρίες της DDR και της περιόδου της επανένωσης, αλλά και στην αδυναμία πλήρους επεξεργασίας των κοινωνικών και πολιτικών συνεπειών αυτών των εμπειριών. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η Ανατολική Γερμανία παραμένει διαφορετική όχι μόνο οικονομικά και πολιτικά, αλλά και ως προς τη συλλογική ταυτότητα.
Αιτήματα από τα κάτω
Από εκεί και πέρα, δεν πρέπει να λησμονείται το γεγονός ότι και στη Δυτική Γερμανία ο εκδημοκρατισμός της κοινωνίας ήταν μια σχετικά αργή διαδικασία και προωθήθηκε σε σημαντικό (αλλά όχι απόλυτο) βαθμό από την επόμενη μεταπολεμική γενιά, με το λεγόμενο κίνημα του 1968, το οποίο αμφισβήτησε τις πρακτικές των προηγούμενων γενεών και άρχισαν να προσεγγίζουν πιο κριτικά τα αίτια που οδήγησαν τους Ναζί στην εξουσία και στον πιο καταστροφικό πόλεμο της ανθρωπότητας. Αυτό το εγχείρημα ρήξης και αποστασιοποίησης από το παρελθόν και η προώθηση της λεγόμενης «κουλτούρας μνήμης», που συνέβαλε στον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας, ήταν σε μεγάλο βαθμό ένα αίτημα από τα κάτω. Άρα ήταν και πιο ανθεκτικό.
Στις περιοχές της Ανατολικής Γερμανίας, από την άλλη, δεν υπήρξε ποτέ ένα αντίστοιχο κίνημα όπως εκείνο του 1968. Ούτε οι επόμενες γενιές μπήκαν σε μια αντίστοιχη διαδικασία αμφισβήτησης των πράξεων των προηγούμενων, μετά την πτώση του τείχους. Σε αυτό συνέβαλαν ενδεχομένως τα ισχυρά μεταναστευτικά ρεύματα προς τη Δύση μετά το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού και η απότομη μετάβαση από το καθεστώς της κρατικά ελεγχόμενης οικονομίας στην ελεύθερη αγορά, την οποία πολλοί δεν μπόρεσαν να ακολουθήσουν.
Παράλληλα, σύμφωνα με τον Μάου, υπήρξε αδυναμία διαμόρφωσης ισχυρής Κοινωνίας των Πολιτών, γεγονός που έδωσε ήδη από τη δεκαετία του 1990 σε διάφορα ακροδεξιά σχήματα δυτικής προέλευσης τη δυνατότητα να διεισδύσουν στις περιοχές και να χτίσουν ισχυρές βάσεις. Ο εκδημοκρατισμός των περιοχών δεν ήταν – σε αντίθεση με τη Δύση – ένα αίτημα από τα κάτω, αλλά ακολούθησε σε σημαντικό βαθμό τα πρότυπα που μεταφέρθηκαν από τη Δύση και από τα πάνω. Ως εκ τούτου, καλλιεργήθηκε περισσότερο η εντύπωση της ενσωμάτωσης του ανατολικού τμήματος στο δυτικό παρά εκείνη μιας πραγματικής επανένωσης που θα ανέπτυσσε μια συλλογική ταυτότητα που θα συμπεριλάμβανε κάποια θετικά στοιχεία της Ανατολής, όπως για παράδειγμα η ισότητα των φύλων, που ήταν πολύ πιο ισχυρά αναπτυγμένη απ’ ότι στη Δύση. Παρόλα αυτά, οι Δυτικοί είδαν το σύστημά τους να επιβιώνει και ένιωσαν ισχυροποιημένοι και επιβεβαιωμένοι, ενώ οι Ανατολικοί ένιωσαν σε μεγάλο βαθμό περιθωριοποιημένοι και πολίτες δεύτερης κατηγορίας, παρά τα μεγάλα ποσά που επενδύθηκαν από το ομοσπονδιακό κράτος στην περιοχή.
Η AfD δεν είναι μόνο φαινόμενο της Ανατολής
Από εκεί και πέρα, θα ήταν αυθαίρετο να επιχειρήσει κανείς να προσεγγίσει το φαινόμενο AfD ως αποκλειστικά φαινόμενο της Ανατολής και να ερμηνεύσει την άνοδό του μόνο στις «ατέλειες» της Επανένωσης. Η AfD έχει ενισχύσει σημαντικά τη θέση της και στα δυτικά κρατίδια. Στις φετινές κρατιδιακές εκλογές που έλαβαν χώρα στη Ρηνανία-Παλατινάτο και στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, η ακροδεξιά τερμάτισε στην τρίτη θέση, συγκεντρώνοντας 19,5% και 18,8% αντίστοιχα. Η ενίσχυσή της σχετίζεται, μεταξύ άλλων, με το γεωπολιτικό πλαίσιο, την έλλειψη φαντασίας και δημιουργικότητας των παραδοσιακών κομμάτων, τις αυξανόμενες ανισότητες και το άναρχο τοπίο των νέων μέσων ενημέρωσης.
Σε κάθε περίπτωση, η Επανένωση ήταν η τελευταία πράξη που οδήγησε στην ολοκλήρωση της διαδικασίας που συνδέθηκε με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και των αυταρχικών καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού. Εντούτοις, δεν μπορεί να αγνοηθεί η απουσία μιας κοινής και ολοκληρωμένης επεξεργασίας των «πληγών» της DDR και κυρίως των εμπειριών της μετάβασης και της Επανένωσης. Προφανώς, οι «αμαρτίες» του καθεστώτος δεν πρέπει να εξισωθούν με τα πεπραγμένα του Εθνικοσοσιαλισμού, όπως αυθαίρετα επιχειρούν διάφοροι υπερσυντηρητικοί κύκλοι. Η συζήτηση αυτή, ωστόσο, οφείλει να γίνει με διαφορετική προσέγγιση και σε διαφορετική βάση, ειδικά από τη στιγμή που η άνοδος της AfD και η ισχυροποίησή της ως αντιδημοκρατικής δύναμης δεν θα έχει συνέπειες μόνο για τη γερμανική δημοκρατία, αλλά και για το ευρωπαϊκό οικοδόμημα ευρύτερα.
Τέλος, σημειώνεται ότι, με αφορμή την ελληνική έκδοση του βιβλίου «Άνισα Ενωμένοι», ο καθηγητής Κοινωνιολογίας Στέφεν Μάου θα βρεθεί στην Ελλάδα, προσκεκλημένος του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ, του Ινστιτούτου Γκαίτε και των Εκδόσεων Τόπος, για δύο ανοιχτές συζητήσεις στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Η πρώτη θα πραγματοποιηθεί την Τρίτη 20 Οκτωβρίου στις 19:00 στο Goethe-Institut Athen (Ομήρου 14-16) και η δεύτερη την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου στις 19:00 στο Goethe-Institut Thessaloniki (Βασ. Όλγας 66).
